IVF आधीचा आहार आणि जीवनशैली: शरीर कसे तयार करावे

यांनी वैद्यकीयदृष्ट्या पुनरावलोकन केले डॉ मंजुश्री बूब — MD, DNB, FICMCH, FICOG, इनफर्टिलिटी आणि IVF कन्सल्टंट, शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटर, अमरावती.

हा प्रश्न जवळजवळ नेहमी सल्लामसलतीच्या अगदी शेवटी येतो, जेव्हा नियोजन ठरलेले असते आणि जोडपे जायला उठलेले असते. “डॉक्टर, आम्ही काय खायचे?” तो संकोचून विचारला जातो, जणू शेवटी जोडलेली एखादी छोटीशी गोष्ट. ती छोटी गोष्ट नाही. चक्राच्या आधीचे आठवडे या संपूर्ण प्रवासातला असा टप्पा आहे जिथे बहुतांश नियंत्रण तुमच्या हातात असते, आणि ते तुम्ही काळजीत घालवण्यापेक्षा चांगल्या प्रकारे घालवावेत असे मला वाटते.

पुढे तेच आहे जे मी जोडप्यांना प्रत्यक्षात सांगते, इंटरनेटवरच्या रंगीत सल्ल्यांशिवाय.

आधीचे तीन महिने का महत्त्वाचे

अंडी संकलनाच्या सकाळी अंडे कुठूनतरी अचानक उगवत नाही. सोनोग्राफीत दिसण्याआधी ते साधारण तीन महिने बीजांडकोशात शांतपणे वाढत असते, आणि शुक्राणू तयार व्हायलाही तेवढाच काळ लागतो. त्या महिन्यांत तुमची शरीरे जे काही करत असतात — झोप, आहार, तंबाखू, बैठे काम — तेच त्या संपूर्ण तुकडीच्या वाढीचे वातावरण असते.

म्हणून जिथे वेळ पुरतो, तिथे मी जोडप्यांना साधारण तीन महिने आधी सुरुवात करायला सांगते. परिपूर्ण आहार परिपूर्ण भ्रूणाची हमी देतो म्हणून नव्हे. तर ही खिडकी बंद होते म्हणून, आणि इंजेक्शन सुरू झाल्यावर ती पुन्हा उघडता येत नाही.

ताटात काय असावे

कोणालाही आयात केलेल्या सुपरफूडची गरज नाही. ज्या आहारपद्धतीमागे सर्वाधिक पुरावा आहे ती आश्चर्यकारकरीत्या नीट बनवलेल्या घरच्या भारतीय जेवणासारखी दिसते:

• रिफाइंडऐवजी अख्खी धान्ये — ज्वारी, बाजरी, हातसडीचा किंवा ब्राऊन राइस, गव्हाची पोळी. साखर हळू आणि सम प्रमाणात सुटणे बहुतेकांच्या कल्पनेपेक्षा जास्त महत्त्वाचे असते, आणि PCOS असेल तर आणखीनच.
• प्रत्येक जेवणात प्रथिने — डाळ, राजमा, हरभरा, पनीर, दही, अंडी, मासे, चिकन. मी पाहते त्यातली बहुतेक ताटे धान्याने भरलेली आणि प्रथिनांनी हलकी असतात.
• एकापेक्षा जास्त रंगांच्या भाज्या आणि रोज एक फळ. पालक, मेथी, भेंडी, दुधी-दोडका, गाजर, पपई, पेरू, हंगामात जे असेल ते.
• समजून वापरलेले चांगले स्निग्ध पदार्थ — चमचाभर तूप, सुका मेवा, तीळ, जवस. शत्रू स्निग्धांश नाही; शत्रू तळलेल्या पदार्थांचे प्रमाण आहे.
• पाणी, साधे, आणि आज तुम्ही पिता त्याहून जास्त.

आणि पूर्ण बंद करण्यापेक्षा कमी करण्यासारख्या गोष्टी: तळलेले खाणे, बेकरीचे पदार्थ, मिठाई, कोल्ड्रिंक आणि पॅकबंद ज्यूस, आणि लांबलचक घटकयादी असलेल्या चमकत्या पाकिटातून येणारे सगळे. PCOS साठी याचे सविस्तर रूप हवे असल्यास मी नेहमीच्या भारतीय अन्नातून बनवलेला PCOS आहार आराखडा वेगळा लिहिला आहे.

“मी भात पूर्ण बंद करायला हवा का? नातेवाईक म्हणतात भातच कारण आहे.”

नाही. तुम्ही माझ्या केबिनमध्ये भातामुळे बसलेल्या नाही. महत्त्व संपूर्ण ताटाला आहे — किती भात, त्याच्या शेजारी काय, आणि तो किती रिफाइंड आहे. भरपूर डाळ आणि भाजीशेजारी अर्धी वाटी भात तुमच्या शरीरात थोड्या लोणच्यासोबतच्या भाताच्या ढिगापेक्षा पूर्णपणे वेगळा वागतो. तुम्ही दहा दिवसांत सोडून द्याल असा आहार पाळण्यापेक्षा आवडते अन्न चालेल अशा स्वरूपात खात राहावे हे मला कितीतरी अधिक पसंत आहे.

वजन, हळुवारपणे सांगितलेले

वजनाचा विषय येतो कारण ते खरोखर हार्मोनचा समतोल, स्टिम्युलेशनला मिळणारा प्रतिसाद आणि गर्भारपणाची सुरक्षितता यांवर परिणाम करते — दोन्ही टोकांना, जास्त असले तरी आणि कमी असले तरी. पण माझ्याकडे अशा स्त्रिया रडत आल्या आहेत ज्यांना कोणीतरी फटकळपणे सांगितले होते की प्रयत्नाची “परवानगी” मिळण्याआधी वीस किलो कमी करा.

आम्ही असे काम करत नाही. चक्राच्या आधीच्या महिन्यांत थोडे थोडे, टिकाऊ पद्धतीने कमी केलेले वजन हे पंधरा दिवस आधीच्या घाईगडबडीच्या प्रयत्नापेक्षा कितीतरी मोलाचे आहे — तो प्रयत्न मुख्यतः तुम्हाला नेमक्या चुकीच्या वेळी थकवून टाकतो. आणि वजन कमी असेल, तर थोडे वाढवणेही तितकेच महत्त्वाचे.

ज्या सवयी जायलाच हव्यात

काही गोष्टींवर तडजोड नाही, आणि मी ते स्पष्ट सांगते:

• कोणत्याही स्वरूपातील तंबाखू — सिगारेट, गुटखा, खर्रा, तंबाखू, सगळे. त्याचा परिणाम अंड्यांचा दर्जा, शुक्राणूंची संख्या आणि गर्भारपणाच्या निकालांवर होतो. हे दोघांनाही लागू, एकालाच नाही.
• मद्य — थांबवा, किंवा खूपच कमी करा.
• डॉक्टरांनी न लिहिलेली सप्लिमेंट आणि “फर्टिलिटी” पावडरी, ऑनलाइन घेतलेल्या किंवा शेजाऱ्याने सुचवलेल्या. पाकीट भेटीला सोबत आणा, लेबल आपण एकत्र वाचू.

“माझे पती म्हणतात हे सगळे माझे खाते आहे.”

भ्रूणाचा अर्धा भाग त्यांचा आहे. शुक्राणू साधारण तीन महिन्यांत नव्याने तयार होतात, म्हणजे त्यांची तीन महिन्यांची झोप, तंबाखू, मद्य आणि उष्णतेचा संपर्क या चक्रात तुमच्याइतकाच नोंदला जातो. मी पुरुषांना सांगते की लॅपटॉप मांडीवर ठेवू नका, फार गरम पाण्याची आंघोळ टाळा, आणि सगळे ठीक आहे असे गृहीत धरण्याऐवजी वीर्य तपासणी करून घ्या. तपशील हवा असल्यास पुरुष वंध्यत्व आणि त्याच्या तपासण्यांबद्दल वाचा.

घेण्यासारखी सप्लिमेंट

फॉलिक ॲसिड, गर्भधारणेच्या बऱ्याच आधी सुरू केलेले — हे मी प्रत्येक स्त्रीसाठी आवश्यक मानते; बाळाच्या मणक्याच्या आणि मेंदूच्या वाढीसाठी त्याचा फायदा दशकांपासून सिद्ध आहे. त्यापुढे आम्ही अंदाज न बांधता तपासतो. व्हिटॅमिन डी आणि बी12 ची कमतरता इथे अत्यंत सामान्य आहे, थायरॉइड तपासावे लागते, आणि हिमोग्लोबिन महत्त्वाचे. कमतरता आढळल्यास आम्ही ती नीट भरून काढतो आणि पुन्हा तपासतो. मी जे सुचवत नाही ते म्हणजे दुसऱ्याच्या सल्ल्यावर घेतलेल्या बाटल्यांची अख्खी रांग.

झोप, ताण आणि हालचाल

झोप ही जोडपी सर्वात जास्त हलक्यात घेतात आणि मी सर्वात जास्त आग्रह धरते ती गोष्ट. झोपण्याची वेळ ठरवून खरोखर सात ते आठ तासांचे लक्ष्य ठेवा. पाळीपाळीने काम असेल तर हे खरेच अवघड आहे, आणि तशी परिस्थिती असल्यास सांगा — त्यानुसार नियोजन करता येते.

हालचाल: बहुतेक दिवशी भरभर चालणे, योग, पोहणे, हलके वजन. नियमित आणि मध्यम हे कधीतरी आणि जीव तोडून यापेक्षा प्रत्येक वेळी सरस.

ताणाबाबत मी सावध असते. ताणामुळे वंध्यत्व येत नाही, आणि आधीच जड असलेल्या ओझ्यावर मी अपराधीपणा चढवणार नाही. ताण जे करतो ते म्हणजे संपूर्ण प्रक्रिया सोसणे कठीण करतो — म्हणून विश्रांती, समुपदेशन, प्रार्थना, मैत्रिणीसोबत फेरफटका, जे काही तुम्हाला सावरते ते तयारीचा भाग माना, चैन नव्हे.

सुरुवात करण्याआधी एक छोटी तपासणी

स्वतःला प्रामाणिकपणे विचारा:

• मला दिवसातून किमान दोनदा प्रथिने मिळतात का?
• मी किमान महिनाभर फॉलिक ॲसिड घेत आहे का?
• माझे थायरॉइड, व्हिटॅमिन डी आणि हिमोग्लोबिन अलीकडे तपासले गेले आहे का?
• घरातून तंबाखू बाहेर गेली आहे का — माझी आणि जोडीदाराचीही?
• मी बहुतेक रात्री सात तास झोपते का?
• माझ्या IVF चक्रात आठवड्यागणिक प्रत्यक्षात काय होणार आहे हे मला माहीत आहे का?

ज्या प्रश्नाचे उत्तर “नाही” आले, तो पुढच्या भेटीत मांडण्यासारखा आहे.

“गेल्या वेळी आम्ही हे सगळे केले होते आणि तरीही चक्र अपयशी ठरले.”

मला माहीत आहे, आणि मला वाईट वाटते. तयारी शक्यता सुधारते; निकालावर हुकूम गाजवत नाही. भ्रूण सूक्ष्मदर्शकाखाली सुंदर दिसूनही रुजत नाही असे होऊ शकते, आणि तो तुम्ही किती काळजीपूर्वक खाल्ले याचा निकाल नाही. एक चक्र आधीच अपयशी ठरले असेल, तर पुढचे उपयुक्त पाऊल अधिक कडक आहार नव्हे तर नेमके काय घडले याचा नीट आढावा आहे — चक्रे का अपयशी ठरतात आणि पुढे काय करावे याबद्दल मी वेगळे लिहिले आहे.

तीन महिने सातत्याने केलेल्या छोट्या, कंटाळवाण्या, पुन्हा पुन्हा करायच्या गोष्टीच इथे फरक घडवतात — एका महिन्याचा नाट्यमय संयम नव्हे. तुमच्या स्वतःच्या रिपोर्ट, थायरॉइड आणि व्हिटॅमिन पातळ्यांवर आधारित तयारीचा आराखडा हवा असेल, तर शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटर, अमरावती येथे आमची प्रजनन टीम तुमच्यासोबत बसून तो नीट पाहील. +91-8668954915 वर कॉल करा, आमच्याशी संपर्क साधा पृष्ठाद्वारे पोहोचा, किंवा आमच्या IVF आणि प्रजनन सेवांबद्दल अधिक वाचा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.