लॅपरोस्कोपिक ओव्हेरियन सिस्टेक्टॉमी (बीजांडकोशातील गाठीची दुर्बिणीद्वारे शस्त्रक्रिया)

वैद्यकीय समीक्षा: डॉ. मनन बूब, MS ObGyn (सुवर्णपदक विजेते), DNB — सल्लागार स्त्रीरोगतज्ज्ञ व लॅपरोस्कोपिक सर्जन

हे काय आहे

लॅपरोस्कोपिक ओव्हेरियन सिस्टेक्टॉमी ही अशी शस्त्रक्रिया आहे जिच्यात पोटावरील तीन-चार लहान छिद्रांमधून बीजांडकोशातील गाठ (सिस्ट) काढली जाते, आणि बीजांडकोश मात्र आपल्या जागी व आपल्या कामावर तसाच राहतो.

शेवटचा मुद्दाच खरा मुद्दा आहे. दुसरा पर्याय — ऊफोरेक्टॉमी — मध्ये सिस्टसह संपूर्ण बीजांडकोश काढून टाकला जातो. सिस्टेक्टॉमी हे अधिक नाजूक काम आहे: सिस्टचे आवरण त्याभोवती गुंडाळलेल्या सामान्य ऊतीपासून वेगळे केले जाते, शक्य तिथे ती अखंड बाहेर काढली जाते, आणि मग बीजांडकोशाला असा आकार दिला जातो की तो जवळपास पूर्वीसारखा भरून येईल. यात वेळ जास्त लागतो आणि हातही अधिक स्थिर लागतो — आणि ज्या स्त्रीचे कुटुंब अजून पूर्ण झालेले नाही, किंवा जिच्याकडे अवयव गमावण्याचे कारणच नाही, तिच्यासाठी हा जास्तीचा वेळ पूर्णपणे सार्थ आहे.

सिस्ट बाहेर काढण्यापूर्वी एका विशेष पिशवीत (रिट्रीव्हल बॅग) ठेवली जाते, जेणेकरून तिच्यातील पदार्थ पोटात पसरणार नाही. स्निग्ध पदार्थाने भरलेल्या डर्मॉइड सिस्टमध्ये, किंवा जिथे सिस्टच्या स्वरूपाबद्दल पूर्ण खात्री नसते तिथे, ही पिशवी फार महत्त्वाची ठरते.

कोणाला याची गरज असते

सोनोग्राफी रिपोर्टमध्ये दिसणाऱ्या प्रत्येक सिस्टला शस्त्रक्रिया लागत नाही, आणि माझ्या OPD मधला बराच वेळ स्त्रियांना नेमके हेच समजावण्यात जातो. ज्या सिस्टना शस्त्रक्रिया लागते त्या साधारणपणे अशा असतात:

• टिकून राहणाऱ्या सिस्ट — दोन-तीन पाळ्यांनंतरही नाहीशा न होणाऱ्या, किंवा प्रत्येक सोनोग्राफीत वाढत जाणाऱ्या.
• साधारण ५ सेंटीमीटरहून मोठ्या सिस्ट, ज्या आपोआप जाण्याची शक्यता कमी असते आणि ज्यात पीळ पडण्याचा (टॉर्शन) खरा धोका असतो.
• एंडोमेट्रिओटिक सिस्ट (चॉकलेट सिस्ट) ज्या दुखत असतील किंवा प्रजननक्षमतेच्या आड येत असतील.
• डर्मॉइड सिस्ट, ज्या कधीच आपोआप जात नाहीत आणि हळूहळू मोठ्या होत जातात.
• सोनोग्राफीत गुंतागुंतीच्या दिसणाऱ्या सिस्ट — घन भाग, जाड पडदे, असामान्य रक्तप्रवाह — जिथे नेमके निदान होण्यासाठी ऊतीची तपासणी लागते.
• ओव्हेरियन टॉर्शन, म्हणजे बीजांडकोशाला त्याच्या देठावर पीळ पडणे. ही आणीबाणी असून शस्त्रक्रिया त्याच दिवशी होते.
• फुटलेली सिस्ट, ज्यामुळे लक्षणीय रक्तस्राव किंवा तीव्र वेदना होत असतील.
• वंध्यत्व तपासणीदरम्यान सापडलेल्या सिस्ट, ज्या उपचारांत अडथळा ठरत असतील.

“माझी सिस्ट ४ सेंटीमीटरची आहे आणि मला काहीच त्रास नाही. मग तुम्ही थांबायला का सांगताय?” कारण ज्या स्त्रीची पाळी चालू आहे, तिच्यात ती बहुतेकदा या महिन्याचे थोडे जास्तच वाढलेले फॉलिकल असते. सहा-आठ आठवडे थांबून सोनोग्राफी पुन्हा करण्यात तुमचे काहीच जात नाही, आणि पुष्कळ स्त्रिया अनावश्यक शस्त्रक्रियेपासून वाचतात. पुढच्या सोनोग्राफीतही ती दिसली, तर काढण्याविषयी बोलू — पण आधी खात्री तर करून घेऊ.

ही शस्त्रक्रिया कशी केली जाते

तुम्ही उपाशीपोटी ऑपरेशन थिएटरमध्ये येता आणि भूलतज्ज्ञ तुम्हाला झोपवतात.

बेंबीजवळ एक लहान छिद्र करून पोटात हळुवारपणे कार्बन डायऑक्साइड वायू भरला जातो, जेणेकरून काम करायला जागा तयार होते, आणि त्यातून दुर्बीण आत सोडली जाते. आणखी दोन-तीन बारीक पोर्ट पोटाच्या खालच्या भागात, सहज झाकल्या जातील अशा जागी लावले जातात.

सर्वात आधी आम्ही नीट पाहतो — दोन्ही बीजांडकोश, नळ्या, गर्भाशय, अपेंडिक्स आणि ओटीपोटाचे आतील अस्तर. सोनोग्राफीत न दिसलेले काहीतरी उपयुक्त सापडणे हे फार सामान्य आहे, विशेषतः एंडोमेट्रिओसिस. पोटातील मोकळा द्रव गोळा करून तपासणीसाठी पाठवला जातो.

मग बीजांडकोश स्थिर धरून, सिस्टवरील आवरण नेमके तिथे उघडले जाते जिथे सामान्य ऊती सर्वात पातळ असते. हाच तो टप्पा जो निकाल किती चांगला लागेल हे ठरवतो. सिस्टची भिंत आणि बीजांडकोश यांच्यामधला योग्य थर शोधून, दोन्ही बाजूंनी हलका ताण देत सिस्ट सोलून काढली जाते — जणू द्राक्ष न दाबता त्याची साल काढावी. शक्य तिथे ती अखंड बाहेर येते; एंडोमेट्रिओटिक सिस्टची भिंत बीजांडकोशाला चिकटलेली असल्याने कधीकधी ती तुकड्यांत काढावी लागते.

आत उरलेल्या ओबडधोबड पृष्ठभागावरचा रक्तस्राव तपासून अत्यंत मोजक्या, नेमक्या पद्धतीने थांबवला जातो — बीजांडकोशावर गरजेपेक्षा जास्त कॉटरी केल्यास स्त्रीबीजे नष्ट होतात, म्हणून आम्ही तिथे हात आखडता घेतो आणि जिथे भागेल तिथे टाक्यांचा आधार घेतो. खड्ड्याच्या आकारानुसार बीजांडकोश आपोआप भरून येण्यासाठी सोडला जातो किंवा त्याला टाके घातले जातात.

सिस्ट रिट्रीव्हल बॅगमध्ये टाकून एका पोर्टमधून बाहेर काढली जाते. ओटीपोट धुतले जाते, वायू सोडून दिला जातो आणि लहान छिद्रे बंद केली जातात. प्रत्येक प्रकरणात नमुना हिस्टोपॅथॉलॉजीसाठी पाठवला जातो.

भूल, कालावधी आणि रुग्णालयातील मुक्काम

ही शस्त्रक्रिया जनरल अ‍ॅनेस्थेशिया (पूर्ण भूल) मध्ये होते — तुम्ही संपूर्ण वेळ गाढ झोपेत असता.

साधी सिस्टेक्टॉमी ४५ ते ९० मिनिटे घेते. आतड्याला किंवा ओटीपोटाच्या भिंतीला चिकटलेली मोठी एंडोमेट्रिओटिक सिस्ट, किंवा पूर्वीच्या शस्त्रक्रियेमुळे चिकटलेले ओटीपोट असल्यास दोन तास किंवा अधिक वेळ लागू शकतो — आणि अशा वेळी वेळ घेणे हेच बीजांडकोशाचे रक्षण करते.

बहुतेक स्त्रिया शस्त्रक्रियेच्या दिवशी सकाळी दाखल होतात आणि एका रात्रीनंतर घरी जातात. काही तासांतच पाण्याचे घोट, त्याच संध्याकाळी हलके जेवण आणि झोपण्यापूर्वी बाथरूमपर्यंत चालणे — हे सर्व नेहमीचे आहे. वेदनाशामक औषधे साधारणपणे पहिले दोन-तीन दिवस नियमित आणि नंतर अधूनमधून लागतात.

रिकव्हरी

पहिला दिवस. लहान छेदांवर दुखणे आणि पोटात थोडा फुगीरपणा. एका खांद्याखाली मंद दुखणे सामान्य आहे आणि ते वायूमुळे असते, काही बिघडल्यामुळे नाही — पडून राहण्यापेक्षा चालल्याने ते लवकर निघून जाते. नेहमीचे जेवण, थोडे थोडे चालणे, आणि बहुतेक प्रकरणांत दुसऱ्या दिवशी सकाळी घरी.

पहिला आठवडा. सर्वात मोठी तक्रार थकव्याची असते. थोडा रक्तस्राव किंवा स्पॉटिंग होऊ शकते, ती काळजीची बाब नाही. तिसऱ्या दिवसापासून आंघोळ, पट्ट्या कोरड्या ठेवाव्यात. बहुतेक स्त्रिया चौथ्या दिवसापर्यंत नियमित वेदनाशामके बंद करतात.

दुसरा ते चौथा आठवडा. बसून काम, गाडी चालवणे, स्वयंपाक, फिरणे — सर्व ठीक आहे, कॅलेंडरपेक्षा तब्येतीच्या हिशोबाने. जड उचलू नका, आणि जिम, पोहणे व जोरदार व्यायाम टाळा.

सहा आठवड्यांपर्यंत. व्यायाम आणि शरीरसंबंधांसह सर्व काही नेहमीप्रमाणे. पुढची पाळी लवकर, उशिरा किंवा जास्त येऊ शकते — बीजांडकोशाला हात लावला गेला आहे आणि त्याला सावरायला एक-दोन चक्रे लागतात. ताप, कोणत्याही छेदाभोवती पसरणारा लालसरपणा, वाढत जाणारे दुखणे किंवा उलट्या होत असल्यास लगेच संपर्क साधा.

हिस्टोपॅथॉलॉजी अहवाल साधारणपणे आठवडा ते दहा दिवसांत येतो आणि आम्ही तो तुमच्यासमोर बसून समजावून सांगतो.

दुर्बिणीने का, खुल्या शस्त्रक्रियेने का नाही

बीजांडकोशातील सिस्टसाठी जवळपास प्रत्येक प्रकरणात लॅपरोस्कोपी हाच पहिला पर्याय आहे, आणि त्यामागे ठोस कारणे आहेत.

पहिले कारण म्हणजे मोठे करून दिसणे. सिस्ट आणि बीजांडकोश यांच्यामधला थर चार-पाच पट मोठा दिसत असताना काम करण्याचा अर्थ असा की सामान्य ऊती कमीत कमी कापली जाते — आणि याचा थेट परिणाम तुमच्या स्त्रीबीजांच्या साठ्यावर होतो. याशिवाय: कमी रक्तस्राव, खूपच कमी वेदना, चार-पाच दिवसांऐवजी एक रात्र रुग्णालयात, जखमेचा संसर्ग व हर्नियाचे प्रमाण कितीतरी कमी, नंतर कमी चिकटपणा — जो गर्भधारणेचा प्रयत्न करणाऱ्या स्त्रीसाठी महत्त्वाचा आहे — आणि सहा आठवड्यांऐवजी एक-दोन आठवड्यांत कामावर परतणे.

तरीही खुल्या शस्त्रक्रियेची स्वतःची जागा आहे. खूप मोठी सिस्ट, किंवा सोनोग्राफी व रक्ततपासण्यांमधून कर्करोगाचा खरा संशय निर्माण करणारी सिस्ट, यासाठी वेगळ्या तयारीची पूर्णपणे वेगळी शस्त्रक्रिया लागू शकते. कधीकधी दुर्बिणीने सुरू केलेली शस्त्रक्रिया मध्येच खुल्या शस्त्रक्रियेत बदलावी लागते. तो तुमच्या हितासाठी घेतलेला निर्णय असतो, अपयश नव्हे.

धोके आणि गुंतागुंत

ही सुरक्षित शस्त्रक्रिया आहे, पण संपूर्ण आणि प्रामाणिक यादी जाणून घेणे हा तुमचा हक्क आहे.

• रक्तस्राव बीजांडकोशाच्या आतील पृष्ठभागावरून, ज्यासाठी कधी आणखी टाके किंवा फार क्वचित रक्त द्यावे लागू शकते.
• स्त्रीबीजांचा साठा कमी होणे. सिस्टसोबत थोडी निरोगी ऊती जाणे अटळ आहे, आणि रक्तस्राव थांबवण्यासाठी वापरलेल्या उष्णतेमुळेही स्त्रीबीजे नष्ट होतात. मोठ्या किंवा वारंवार होणाऱ्या एंडोमेट्रिओटिक सिस्टमध्ये हा धोका सर्वाधिक असतो.
• संपूर्ण बीजांडकोश काढावा लागणे, जर सिस्टने बीजांडकोश पूर्णपणे व्यापला असेल किंवा रक्तस्राव आटोक्यात येत नसेल. असे क्वचित होते, पण आम्ही ही शक्यता आधीच सांगून संमती घेतो.
• सिस्टमधील पदार्थ पसरणे, ज्यासाठी आम्ही पिशवी वापरतो. डर्मॉइडमधील पसरलेला पदार्थ रासायनिक दाह निर्माण करू शकतो.
• आतडे, मूत्राशय किंवा रक्तवाहिन्यांना इजा — दुर्मिळ, आणि घट्ट चिकटलेल्या ओटीपोटात याची शक्यता जास्त.
• संसर्ग, कोणत्याही छेदावर किंवा ओटीपोटाच्या आत.
• चिकटपणा (अ‍ॅडहेजन) तयार होणे, ज्याचा प्रजननक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो.
• सिस्ट पुन्हा येणे, विशेषतः एंडोमेट्रिओटिक सिस्टमध्ये.
• हिस्टोपॅथॉलॉजीचा अनपेक्षित अहवाल, ज्यामुळे नियोजन बदलून दुसरी, अधिक व्यापक शस्त्रक्रिया करावी लागू शकते.
• खुल्या शस्त्रक्रियेत रूपांतर.
• भुलीशी संबंधित धोके, ज्यांची चर्चा भूलतज्ज्ञ तुमच्याशी स्वतंत्रपणे करतील.

पर्याय

वाट पाहणे आणि निरीक्षण. पाळी येत असलेल्या स्त्रीमध्ये साधारण ५ सेंटीमीटरहून लहान साध्या सिस्टसाठी सहा-आठ आठवड्यांनी पुन्हा केलेली सोनोग्राफी हाच अनेकदा संपूर्ण उपचार असतो. हा निर्णय कसा घेतला जातो हे आमच्या बीजांडकोशातील गाठी — कधी काळजी करावी आणि कधी थांबावे या लेखात समजावले आहे.

हार्मोनल उपचार. गोळ्या आधीच असलेली सिस्ट लहान करत नाहीत, पण स्त्रीबीज सुटणे थांबवून नव्या फंक्शनल सिस्ट तयार होण्यास प्रतिबंध करतात. एंडोमेट्रिओसिसमध्ये हार्मोनल उपचार वेदना आटोक्यात ठेवतात आणि पुन्हा होण्याचा वेग कमी करतात — शस्त्रक्रियेपूर्वी उपयुक्त, आणि बहुधा नंतरही चालू ठेवले जातात.

फक्त वेदनांवर उपचार आणि नियमित तपासणी, जिथे सिस्ट धोकादायक नसेल आणि त्रास सहन होण्याजोगा असेल.

सुईने द्रव काढणे (अ‍ॅस्पिरेशन). आम्ही याची शिफारस क्वचितच करतो: पुन्हा होण्याचे प्रमाण जास्त आहे आणि त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे पॅथॉलॉजिस्टला जी भिंत तपासायची असते तीच हातून जाते.

ऊफोरेक्टॉमी — संपूर्ण बीजांडकोश काढणे — जो रजोनिवृत्तीच्या सुमारास किंवा नंतर शहाणपणाचा पर्याय ठरतो, जेव्हा बीजांडकोश हार्मोनचे काम करत नसतो, किंवा जेव्हा सिस्टने वापरण्याजोगी ऊतीच शिल्लक ठेवलेली नसते.

“आत एंडोमेट्रिओसिस सापडला तर त्याच वेळी त्यावर उपचार कराल का?” हो, आणि हेच एक मोठे कारण आहे की ही शस्त्रक्रिया नियमितपणे हे काम करणाऱ्या टीमकडून करून घ्यावी. चॉकलेट सिस्ट क्वचितच एकटी येते. सिस्ट काढून बाकीचे साठे तसेच ठेवले तर वेदना अनेकदा परत येतात. आम्ही याकडे कसे पाहतो हे अ‍ॅडव्हान्स्ड लॅपरोस्कोपी व हिस्टेरोस्कोपी या पानावर पाहा.

खर्च किती येतो

शुभम हाय-टेक हॉस्पिटलमध्ये लॅपरोस्कोपिक ओव्हेरियन सिस्टेक्टॉमी: ₹40,000 – ₹66,000. ही सर्वसमावेशक रक्कम आहे — सर्जनचे शुल्क, ऑपरेशन थिएटर, भूल, नेहमीच्या मुक्कामाचे खोली भाडे, औषधे आणि नियमित तपासण्या हे सर्व यात समाविष्ट आहे.

कृपया लक्षात घ्या: वरील आकडे सर्वसाधारण रुग्णासाठीचे अंदाजित आहेत. प्रत्यक्ष खर्च तुमची परिस्थिती, शस्त्रक्रियेची गुंतागुंत, तुम्ही निवडलेल्या खोलीचा प्रकार, रुग्णालयातील मुक्कामाचा कालावधी आणि उद्भवणाऱ्या कोणत्याही गुंतागुंतीवर अवलंबून असतो. डिलक्स व सुपर डिलक्स खोल्यांचे दर अधिक आहेत. आणीबाणीतील दाखल होणे तसेच रात्री किंवा सुट्टीच्या दिवशीच्या शस्त्रक्रियेसाठी अतिरिक्त शुल्क आकारले जाते. हे दर पूर्वसूचनेशिवाय बदलू शकतात. कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी तुमच्या स्वतःच्या प्रकरणासाठी लेखी अंदाजासाठी कृपया +91-8668954915 वर कॉल करा.

शस्त्रक्रियेची तयारी

• तुमचे सर्व सोनोग्राफी अहवाल आणा, जुनेही. सहा आठवड्यांच्या अंतराने केलेल्या दोन सोनोग्राफी आजच्या एका अहवालापेक्षा कितीतरी जास्त सांगतात.
• रक्ततपासण्या, ट्युमर मार्कर (केले असल्यास) आणि पोटाच्या किंवा ओटीपोटाच्या कोणत्याही पूर्वीच्या शस्त्रक्रियेची कागदपत्रे सोबत ठेवा.
• तुमच्या सर्व औषधांची यादी करा, विशेषतः रक्त पातळ करणारी औषधे, अ‍ॅस्पिरिन आणि मधुमेहाच्या गोळ्या. काही औषधे आधीच थांबवावी लागतात — पण स्वतःच्या मनाने कधीही थांबवू नका.
• तुम्ही गर्भधारणेचा प्रयत्न करत असाल किंवा तसा विचार करत असाल तर स्पष्टपणे सांगा. त्यामुळे केवळ नंतरचा सल्लाच नव्हे, तर शस्त्रक्रियेची पद्धतही बदलते.
• शस्त्रक्रियेपूर्वी सहा तास काहीही खाऊ नये आणि दोन तास काहीही पिऊ नये, वेगळे सांगितले नसल्यास.
• दागिने, नेल पॉलिश आणि कॉन्टॅक्ट लेन्स घरीच ठेवा.
• रात्रीसाठी एक नातेवाईक आणि घरी नेण्यासाठी कोणीतरी सोबत ठेवा.
• जड उचलणे आणि कष्टाचे शारीरिक काम यापासून दोन आठवडे मोकळे ठेवा.

---

बीजांडकोशातील सिस्ट ही अशा गोष्टींपैकी एक आहे जी सोनोग्राफी अहवालावर जितकी भीतीदायक वाटते तितकी प्रत्यक्षात बहुधा नसते — आणि योग्य उत्तर अनेकदा शस्त्रक्रिया नव्हे, संयम असते. तुमच्या तपासणीत सिस्ट सापडली असेल आणि पुढे काय करावे हे स्पष्ट नसेल, तर तुमचे अहवाल घेऊन शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल, अमरावती येथील स्त्रीरोग व लॅपरोस्कोपी टीमला भेटा — ती काढायची गरज आहे की फक्त निरीक्षणात ठेवायची, हे आम्ही स्पष्टपणे सांगू. +91-8668954915 वर कॉल करा, इथे संपर्क साधा, किंवा आमच्या सर्व प्रक्रिया पाहा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.