एंडोमेट्रिओसिसची लॅपरोस्कोपिक शस्त्रक्रिया

वैद्यकीय समीक्षा: डॉ. मनन बूब, MS ObGyn (सुवर्णपदक विजेते), DNB — कन्सल्टंट स्त्रीरोगतज्ज्ञ व लॅपरोस्कोपिक सर्जन

हे काय आहे

एंडोमेट्रिओसिसची लॅपरोस्कोपिक शस्त्रक्रिया म्हणजे दुर्बिणीद्वारे केली जाणारी शस्त्रक्रिया, ज्यात गर्भाशयाबाहेर वाढलेले एंडोमेट्रिओसिसचे भाग शोधून काढले जातात — बीजांडकोशांवर, गर्भाशयामागील अस्थिबंधांवर, ओटीपोटाच्या भिंतींवर आणि कधी कधी आतड्यावर किंवा मूत्राशयावर.

एंडोमेट्रिओसिस एखाद्या संथ, नि:शब्द दाहासारखा वागतो. दर महिन्याला हे भाग जिथे असतील तिथेच थोडा रक्तस्राव करतात, आणि त्या रक्ताला बाहेर पडायला वाट नसल्याने ते जळजळ करते, व्रण तयार करते आणि अवयव एकमेकांना चिकटवते. वर्षांनंतर ओटीपोटाची रचना इतकी बदलते की बीजांडकोश गर्भाशयाला चिकटतो, नळ्यांची मोकळी हालचाल थांबते आणि आतडे पुढे ओढले जाते.

शस्त्रक्रिया एकाच वेळी दोन कामे करते. निदान निश्चित करण्याचा हाच एकमेव मार्ग आहे, आणि हाच उपचारही आहे — भाग कापून काढले जातात, बीजांडकोशातून चॉकलेट सिस्ट काढल्या जातात, चिकटलेले भाग मोकळे केले जातात आणि आजार जेवढी परवानगी देईल तेवढे ओटीपोट सामान्य रचनेजवळ आणले जाते. शक्य असेल तिथे आम्ही नुसते जाळण्याऐवजी कापून काढतो, कारण एक्सिजनने पूर्ण खोलीपर्यंतचा भाग निघतो, तर जाळल्याने खालचा आजार अनेकदा तसाच राहतो.

कोणाला याची गरज असते

एंडोमेट्रिओसिस असलेल्या बहुतेक स्त्रियांवर औषधांनीच उपचार होतात आणि शस्त्रक्रियेची वेळ कधीच येत नाही. शस्त्रक्रियेचा विचार तेव्हा केला जातो जेव्हा:

• वेदना औषधांनी आणि हार्मोनल उपचारांनी आटोक्यात येत नाहीत, किंवा त्या उपचारांचे दुष्परिणाम सहन होत नाहीत.
• पाळी इतकी त्रासदायक असते की दर महिन्याला एक-दोन दिवस काम किंवा कॉलेज बुडते.
• बीजांडकोशावर एंडोमेट्रिओटिक सिस्ट (चॉकलेट सिस्ट) असते जी मोठी आहे, वाढते आहे किंवा दुखते आहे.
• प्रजननक्षमतेवर परिणाम झाला आहे, विशेषतः नळ्या किंवा बीजांडकोश चिकटलेले दिसत असतील, किंवा सिस्टमुळे बीजसंकलनात अडथळा येत असेल.
• संबंधाच्या वेळी खोलवर दुखणे सतत राहते, जे बहुधा गर्भाशयामागील भागांकडे निर्देश करते.
• आतडे किंवा मूत्राशयाची लक्षणे पाळीशी जोडलेली असतात — शौचाच्या वेळी वेदना, त्याच दिवसांत लघवीतून रक्त.
• निदान खरोखर अनिश्चित असते आणि ते कळल्याने पुढील उपचार बदलणार असतो.

“माझ्या आईलाही हाच त्रास होता आणि तिला फक्त वेदना सहन करायला सांगितले होते. खरंच काही बदललं आहे का?” खरं सांगायचं तर बरंच काही. वीस वर्षांपूर्वी बहुतेक एंडोमेट्रिओसिस एकतर लक्षातच येत नसे किंवा मोठ्या छेदातून वरवर जाळला जाई. आज आम्ही तो स्क्रीनवर मोठा करून पाहतो, पूर्वी दुर्लक्षित राहणारे सुरुवातीचे पुसट भागही ओळखतो, आणि वरून जाळण्याऐवजी ते पूर्णपणे काढतो. जी वेदना आयुष्य थांबवते, ती सहन कर असे कोणत्याही स्त्रीला सांगितले जाऊ नये.

शस्त्रक्रिया कशी केली जाते

संपूर्ण शस्त्रक्रियेदरम्यान तुम्ही जनरल अ‍ॅनेस्थेशियामध्ये गाढ झोपेत असता.

बेंबीजवळ एक लहान छिद्र केले जाते, कार्बन डायऑक्साइड वायूने पोटाची भिंत हळुवारपणे वर उचलून काम करण्याची जागा तयार केली जाते आणि दुर्बीण आत जाते. पोटाच्या खालच्या भागात आणखी दोन-तीन बारीक पोर्ट बसवले जातात.

आता सर्वात महत्त्वाचा भाग येतो — क्रमवार तपासणी. प्रत्येक पृष्ठभाग क्रमाने पाहिला जातो: दोन्ही बीजांडकोश, दोन्ही नळ्या, गर्भाशयाचा पुढचा आणि मागचा भाग, त्यामागील अस्थिबंध, ओटीपोटाच्या भिंती, मूत्राशय, अपेंडिक्स, आतडे आणि डायाफ्राम. एंडोमेट्रिओसिस अशा ठिकाणी लपतो जिथे पाहायचे शिकल्याशिवाय कोणी पाहतच नाही.

पुढे काय होणार हे आम्हाला काय सापडते यावर ठरते. वरवरचे भाग पेरिटोनियमवरून कापून काढले जातात. चॉकलेट सिस्ट उघडून रिकामी केली जाते आणि तिची भिंत बीजांडकोशापासून सोलून वेगळी केली जाते, त्यात उष्णतेचा वापर शक्य तितका कमी ठेवला जातो जेणेकरून बीजसाठा सुरक्षित राहील. बीजांडकोशाला ओटीपोटाच्या भिंतीशी किंवा आतड्याला गर्भाशयाशी बांधणारे चिकटलेले भाग मोकळे केले जातात आणि अवयव त्यांच्या मूळ जागी आणले जातात. गर्भाशयामागील खोलवरचे भाग काळजीपूर्वक विलग केले जातात, मूत्रवाहिनी आणि गुदाशयापासून अंतर राखत — ते आधी ओळखून नजरेत ठेवले जातात.

जिथे आजार आतडे किंवा मूत्रमार्गापर्यंत पोहोचला असेल, तो भाग त्याच दिवशी ठरवण्याऐवजी संबंधित सर्जन सहकाऱ्यांसोबत आधीच नियोजन करून केला जातो. शेवटी ओटीपोट धुतले जाते, प्रजननाचा प्रश्न असल्यास नळ्या मोकळ्या आहेत का ते तपासले जाते, आणि काढलेला प्रत्येक भाग हिस्टोपॅथॉलॉजीसाठी पाठवला जातो.

अ‍ॅनेस्थेशिया, कालावधी आणि रुग्णालयातील मुक्काम

जनरल अ‍ॅनेस्थेशिया, नेहमीच.

कालावधी इतर कोणत्याही स्त्रीरोग शस्त्रक्रियेपेक्षा अधिक बदलतो, कारण आजार स्वतःच इतका वेगवेगळा असतो. काही वरवरचे भाग काढून केलेल्या डायग्नोस्टिक लॅपरोस्कोपीला ४५ मिनिटे ते एक तास लागतो. चॉकलेट सिस्ट आणि चिकटलेले भाग असलेल्या मध्यम आजारात दीड ते दोन तास. तीव्र, खोलवर पसरलेल्या आजारात तीन ते चार तास किंवा अधिक.

रुग्णालयातील मुक्कामही याच प्रमाणात — बहुतेक स्त्रियांसाठी एक रात्र, आणि जिथे आतडे किंवा मूत्रवाहिनी सामील असेल तिथे दोन ते चार दिवस. त्याच संध्याकाळी चालण्यास आणि हलके जेवण घेण्यास सांगितले जाते.

रिकव्हरी

पहिला दिवस. लहान छेदांजवळ दुखणे, पोट फुगल्यासारखे वाटणे, आणि बऱ्याचदा खांद्याखाली एक विचित्र कळ जी वायूमुळे येते. चालल्याने ती लवकर जाते. संध्याकाळपर्यंत तुम्ही जेवत आणि फिरत असाल, आणि साध्या प्रकरणांत दुसऱ्या दिवशी सकाळी घरी.

पहिला आठवडा. वेदनांपेक्षा थकवा हीच मुख्य तक्रार असते. थोडे स्पॉटिंग सामान्य आहे. तिसऱ्या दिवसापासून आंघोळ. बहुतेक स्त्रिया चौथ्या-पाचव्या दिवशी नियमित वेदनाशामक बंद करतात.

दुसरा ते चौथा आठवडा. ऑफिसचे काम, गाडी चालवणे आणि घरची दिनचर्या परत येते. जड उचलणे आणि कष्टाची कामे टाळा. शस्त्रक्रिया मोठी असेल, तर हाच तो टप्पा आहे जिथे काही सिद्ध करण्याऐवजी सावकाश घेणे शहाणपणाचे आहे.

सहा आठवड्यांपर्यंत. व्यायाम आणि शरीरसंबंध पुन्हा ठीक. एक गोष्ट आधीच माहीत असणे बरे: शस्त्रक्रियेनंतरची पहिली-दुसरी पाळी त्रासदायक असू शकते, आणि लगेच आरामाची अपेक्षा करणाऱ्या स्त्रिया त्यामुळे घाबरतात. खरा फरक सहसा दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या चक्रापासून जाणवू लागतो.

दहा ते चौदा दिवसांत हिस्टोपॅथॉलॉजी अहवालासह आम्ही तुम्हाला भेटतो आणि हार्मोनल उपचार घ्यायचे का, किंवा तुम्ही गर्भधारणेचा प्रयत्न करत असाल तर कधीपासून सुरुवात करायची, हे एकत्र ठरवतो.

खुल्या शस्त्रक्रियेऐवजी दुर्बीण का

एंडोमेट्रिओसिसमध्ये लॅपरोस्कोपी केवळ सौम्य पर्याय नाही — ती अधिक चांगली शस्त्रक्रिया आहे.

कारण आहे मॅग्निफिकेशन. एंडोमेट्रिओसिस अनेकदा अत्यंत सूक्ष्म असतो: पारदर्शक फोड, बारीक पांढरे व्रण, फिकट तपकिरी ठिपके — जे खुल्या छेदातून उघड्या डोळ्यांना दिसतच नाहीत. लॅपरोस्कोपिक स्क्रीनवर चार-पाच पट मोठे दिसताना हे भाग स्पष्ट दिसतात आणि काढता येतात. अशा पद्धतीने काम करणारे सर्जन अधिक आजार शोधतात आणि कमी मागे ठेवतात.

बाकीचे फायदे त्यामागोमाग येतात: कमी रक्तस्राव, शस्त्रक्रियेनंतर खूप कमी वेदना, पाच ऐवजी एक रात्र रुग्णालयात, जखमेच्या संसर्गाचे प्रमाण खूप कमी, आणि — व्रणांनीच ओळखल्या जाणाऱ्या या आजारासाठी महत्त्वाचे — नंतर कमी नवे चिकटलेले भाग. गर्भधारणेची आशा बाळगणाऱ्या स्त्रीसाठी हा शेवटचा मुद्दा किरकोळ नाही.

खुली शस्त्रक्रिया अशा दुर्मिळ प्रसंगांसाठी राखून ठेवली जाते जिथे लॅपरोस्कोपी सुरक्षित नसते किंवा आजार दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने हाताळता येत नाही.

धोके आणि गुंतागुंत

संमती देण्यापूर्वी तुम्हाला प्रामाणिक यादी जाणून घेण्याचा हक्क आहे.

• आतडे, मूत्राशय किंवा मूत्रवाहिनीला इजा, जो तीव्र आजारात खरा धोका आहे कारण भाग थेट याच रचनांवर बसलेले असतात. म्हणूनच मोठ्या प्रकरणांचे नियोजन आधीच आणि योग्य सहकाऱ्यांच्या उपलब्धतेसह केले जाते.
• रक्तस्राव, कधी कधी पुढील हस्तक्षेप किंवा रक्त देण्याची गरज.
• बीजसाठा कमी होणे, विशेषतः मोठ्या किंवा पुन्हा पुन्हा येणाऱ्या चॉकलेट सिस्ट काढल्यानंतर.
• संसर्ग, पोर्टच्या जागी किंवा ओटीपोटात.
• नवे चिकटलेले भाग तयार होणे, सर्व काळजी घेऊनही.
• अपूर्ण साफसफाई, जेव्हा आजार अशा जागी असतो जिथून तो सुरक्षितपणे काढता येत नाही.
• पुढील वर्षांत लक्षणे परत येणे.
• सतत राहणाऱ्या वेदना, काही स्त्रियांमध्ये, ज्या उरलेल्या आजारापेक्षा मज्जातंतूंच्या संवेदनशीलतेमुळे असतात — ही वेगळी समस्या असून तिचा उपचारही वेगळा असतो.
• खुल्या शस्त्रक्रियेत रूपांतर, कमी होते पण शक्य आहे.
• अ‍ॅनेस्थेशियाशी संबंधित धोके, ज्यांबद्दल अ‍ॅनेस्थेटिस्ट तुमच्याशी स्वतंत्रपणे बोलतील.

पर्याय

वेदनाशामक आणि दाहशामक औषधे, जी सौम्य लक्षणांसाठी अनेकदा पुरेशी असतात.

हार्मोनल उपचार — कॉम्बाइंड गोळ्या, प्रोजेस्टोजेन, हार्मोनल IUD किंवा GnRH अ‍ॅनालॉग. हे आजार दाबतात आणि अनेक स्त्रियांमध्ये वेदना चांगल्या आटोक्यात ठेवतात. ते भाग काढत नाहीत, ते घेत असताना गर्भधारणा होत नाही, आणि थांबवल्यावर लक्षणे बऱ्याचदा परत येतात. तरीही बहुतेकांसाठी हेच शहाणपणाचे पहिले पाऊल आहे.

शस्त्रक्रियेशिवाय IVF, जो कधी कधी अशा जोडप्यांसाठी अधिक योग्य मार्ग असतो ज्यांची मुख्य अडचण वेदना नसून संतती नसणे आहे, विशेषतः जेव्हा स्त्रीचे वय अधिक असते किंवा बीजसाठा आधीच कमी असतो. हा निर्णय कसा घेतला जातो हे आमच्या IVF व प्रजनन उपचार पानावर दिले आहे.

नियमित तपासणीसह वाट पाहणे, जेव्हा लक्षणे सौम्य आणि स्थिर असतात.

हिस्टरेक्टॉमी, बीजांडकोशांसह किंवा त्याशिवाय, ज्याचा विचार फक्त अशा स्त्रियांसाठी होतो ज्यांचे कुटुंब पूर्ण झाले आहे आणि ज्यांचा तीव्र आजार इतर कशानेही आटोक्यात आलेला नाही.

आजाराची संपूर्ण पार्श्वभूमी हवी असल्यास — त्याचे निदान कसे होते आणि शस्त्रक्रियेशिवाय कोणते पर्याय आहेत — आमचा एंडोमेट्रिओसिस समजून घेणे: लक्षणे, निदान आणि उपचार हा लेख ते सविस्तर मांडतो.

खर्च किती येतो

शुभम हाय-टेक हॉस्पिटलमध्ये एंडोमेट्रिओसिसची लॅपरोस्कोपिक शस्त्रक्रिया: ₹67,000 – ₹1,31,000. हा सर्वसमावेशक आकडा आहे — सर्जनचे शुल्क, ऑपरेशन थिएटर, अ‍ॅनेस्थेशिया, सर्वसाधारण मुक्कामाचे खोली भाडे, औषधे आणि नियमित तपासण्या. ही श्रेणी रुंद आहे कारण शस्त्रक्रिया स्वतःच काही भाग काढण्याच्या छोट्या कामापासून ते कित्येक तासांच्या बारकाईच्या विच्छेदनापर्यंत असू शकते.

कृपया लक्षात घ्या: वरील आकडे सर्वसाधारण रुग्णासाठीचे अंदाजित आहेत. प्रत्यक्ष खर्च तुमची परिस्थिती, शस्त्रक्रियेची गुंतागुंत, तुम्ही निवडलेल्या खोलीचा प्रकार, रुग्णालयातील मुक्कामाचा कालावधी आणि उद्भवणाऱ्या कोणत्याही गुंतागुंतीवर अवलंबून असतो. डिलक्स व सुपर डिलक्स खोल्यांचे दर अधिक आहेत. आणीबाणीतील दाखल होणे तसेच रात्री किंवा सुट्टीच्या दिवशीच्या शस्त्रक्रियेसाठी अतिरिक्त शुल्क आकारले जाते. हे दर पूर्वसूचनेशिवाय बदलू शकतात. कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी तुमच्या स्वतःच्या प्रकरणासाठी लेखी अंदाजासाठी कृपया +91-8668954915 वर कॉल करा.

शस्त्रक्रियेची तयारी

• तुमच्याकडील सर्व सोनोग्राफी आणि अहवाल घेऊन या, जुनेही, आणि पूर्वी झालेल्या कोणत्याही लॅपरोस्कोपीचे ऑपरेशन नोट्सही.
• येण्यापूर्वी एक-दोन चक्रे वेदनांची साधी नोंदवही ठेवा — वेदना कधी सुरू होतात, किती वाढतात, कोणती कामे थांबवतात. तुम्हाला वाटते त्यापेक्षा ती जास्त उपयोगी पडते.
• तुमच्या सर्व औषधांची यादी करा, विशेषतः रक्त पातळ करणारी औषधे, अ‍ॅस्पिरिन आणि हार्मोनल उपचार. काही आधीच थांबवावी लागतात; स्वतःच्या मनाने कधीही थांबवू नका.
• तुम्ही गर्भधारणेचा प्रयत्न करत आहात का, हे स्पष्ट सांगा. त्यावरून आम्ही बीजांडकोशाबाबत किती संरक्षक राहायचे आणि नंतर काय सल्ला द्यायचा हे ठरते.
• शस्त्रक्रियेपूर्वी सहा तास काही खाऊ नये आणि दोन तास काही पिऊ नये, वेगळे सांगितले नसल्यास.
• तीव्र आजाराची शक्यता असल्यास आदल्या दिवशी आतड्याच्या स्वच्छतेची तयारी सांगितली जाऊ शकते — तुम्हाला लागू असल्यास ते समजावून सांगितले जाईल.
• रात्रीसाठी एक सोबती आणि घरी नेण्यासाठी कोणीतरी असावे अशी व्यवस्था करा.
• आम्ही सांगितल्याप्रमाणे दोन ते चार आठवडे जड शारीरिक कामांपासून मोकळे ठेवा.

---

एंडोमेट्रिओसिस हा स्त्रीरोगातील सर्वाधिक दुर्लक्षित आजारांपैकी एक आहे, आणि कित्येक स्त्रियांना वर्षानुवर्षे सांगितले जाते की तीव्र वेदनांची पाळी सामान्य असते. ती सामान्य नाही. वेदना तुमचा संपूर्ण महिना ठरवत असतील, किंवा तुम्ही बरेच दिवस बाळासाठी प्रयत्न करत असूनही यश येत नसेल, तर तुमचे अहवाल घेऊन अमरावतीच्या शुभम हाय-टेक हॉस्पिटलमधील स्त्रीरोग व लॅपरोस्कोपी टीमला भेटा — आम्ही सर्व पर्याय तुमच्यासोबत नीट पाहू. +91-8668954915 वर कॉल करा, इथे संपर्क साधा, किंवा आम्ही करत असलेल्या सर्व प्रक्रिया पाहा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.