लॅप्रोस्कोपिक कोलेसिस्टेक्टॉमी (पित्ताशय काढण्याची शस्त्रक्रिया)

वैद्यकीय समीक्षा: डॉ. मुरलीधर बोब, MS, FAIS, DLS, FMAS — लॅप्रोस्कोपिक सर्जन व सर्जिकल गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट

हे काय आहे

लॅप्रोस्कोपिक कोलेसिस्टेक्टॉमी म्हणजे मोठा छेद न घेता, तीन-चार लहान छिद्रांतून दुर्बीण आणि बारीक उपकरणांच्या साहाय्याने पित्ताशय काढून टाकणे. त्रास देणाऱ्या पित्ताशयाच्या खड्यांसाठी आज जगभर हाच प्रमाणित उपचार आहे.

पित्ताशय ही उजव्या बाजूला यकृताखाली दडलेली पेरूच्या आकाराची छोटी पिशवी आहे. साठवलेले पित्त तेलकट जेवण आल्यावर पिळून बाहेर सोडणे एवढेच तिचे काम. आत खडे तयार झाले की ते हा मार्ग अडवतात — आणि बंद वाटेवर पिशवीने जोर लावणे हेच त्या ओळखीच्या वेदनेला जन्म देते: उजव्या फासळ्यांखाली घट्ट पकडणारी तीव्र कळ, बहुधा रात्रीच्या जेवणानंतर, कधी पाठीत किंवा उजव्या खांद्यापर्यंत जाणारी.

अनेक रुग्णांना आश्चर्य वाटणारी एक गोष्ट: आम्ही संपूर्ण पित्ताशय काढतो, फक्त खडे नाही. हे मुद्दाम केले जाते. ज्या पित्ताशयाने एकदा खडे तयार केले आहेत, ते पुन्हा तयार करणारच — त्यामुळे केवळ खडे काढणे म्हणजे पुढे दुसऱ्या शस्त्रक्रियेची हमीच.

कोणाला याची गरज असते

पित्ताशयाचे खडे अतिशय सामान्य आहेत. शस्त्रक्रिया मात्र त्रास देणाऱ्या खड्यांसाठीच आहे.

• वारंवार येणारे वेदनेचे झटके — पोटाच्या वरच्या भागातील ती तीव्र कळ, उलटीसह किंवा तिच्याशिवाय, जी लोकांना रात्री अपरात्री दवाखान्यात घेऊन येते.
• अ‍ॅक्युट कोलेसिस्टायटिस, ज्यात पित्ताशयाला सूज व जंतुसंसर्ग होतो, ताप येतो आणि वेदना मधूनमधून नव्हे तर सतत राहते.
• पित्तनलिकेत सरकलेला खडा, ज्यामुळे कावीळ किंवा स्वादुपिंडदाह (pancreatitis) झाला असेल. अशा वेळी आधी नलिका मोकळी केली जाते, सहसा ERCP ने, आणि नंतर पित्ताशय काढले जाते.
• खड्यांमुळे झालेला स्वादुपिंडदाह — झटका शांत झाल्यावर पित्ताशय काढणे आवश्यक असते, अन्यथा तो पुन्हा होतो.
• सोनोग्राफीत जाड भिंतीचे, आकुंचित किंवा काम न करणारे पित्ताशय.
• पित्ताशयातील पॉलिप, जे साधारण एक सेंटिमीटरहून मोठे असतील किंवा पुढील तपासणीत वाढताना दिसतील.
• काही विशिष्ट परिस्थितींत लक्षणविरहित खडे — दीर्घकाळचा मधुमेह, कॅल्शियम साचलेले (पोर्सिलेन) पित्ताशय, किंवा खूप मोठे खडे.

“थोडे थांबून पाहिले तर काय हरकत आहे? दुखणे तर दरवेळी आपोआप थांबतेच.” थांबतेच, आणि हीच गोष्ट पित्ताशयाच्या खड्यांना फसवी बनवते. प्रत्येक झटका पित्ताशयाभोवती थोडा अधिक चिकटपणा मागे ठेवतो, आणि दरवेळी पुढची शस्त्रक्रिया थोडी अधिक अवघड व थोडी अधिक धोकादायक होत जाते. त्याहून महत्त्वाचे — आज दोन तासांची कळ देणारा खडा उद्या पित्तनलिकेत सरकून कावीळ किंवा स्वादुपिंडदाह घडवू शकतो, आणि तो आजार नियोजित दुर्बीण शस्त्रक्रियेपेक्षा कितीतरी मोठा असतो. वाट पाहण्याची किंमत मोजावी लागते; तिचे बिल फक्त लगेच येत नाही.

शस्त्रक्रिया कशी केली जाते

तुम्ही जनरल भूल देऊन पूर्णपणे झोपेत असता.

बेंबीजवळ एक लहान छेद घेतला जातो आणि पोट कार्बन डायऑक्साइड वायूने हलकेच फुगवून काम करण्यासाठी जागा तयार केली जाते. दुर्बीण त्याच मार्गाने आत जाते, आणि उजव्या वरच्या पोटावर आणखी दोन-तीन बारीक पोर्ट बसवले जातात.

यकृताची कड उचलून पित्ताशय पकडले जाते आणि वर ओढले जाते, जेणेकरून त्याच्या मानेजवळचा त्रिकोणी भाग स्पष्ट दिसू लागतो. हाच पुढचा टप्पा संपूर्ण शस्त्रक्रियेचा गाभा आहे. मानेभोवतीची ऊती तोपर्यंत काळजीपूर्वक वेगळी केली जाते जोपर्यंत दोन रचना — सिस्टिक डक्ट आणि सिस्टिक धमनी — कोणत्याही शंकेविना स्पष्ट दिसत नाहीत. सर्जन याला “क्रिटिकल व्ह्यू ऑफ सेफ्टी” म्हणतात, आणि हीच शिस्त मुख्य पित्तनलिकेचे रक्षण करते. हे दृश्य स्पष्ट होईपर्यंत काहीही कापले किंवा क्लिप केले जात नाही.

त्यानंतर सिस्टिक धमनी व डक्टवर क्लिप लावून त्या कापल्या जातात, आणि पित्ताशय यकृताच्या पृष्ठभागापासून हळुवारपणे सोलून काढले जाते. यकृतावरील लहान रक्तस्रावाचे बिंदू बंद केले जातात. पित्ताशय, खड्यांसह, एका पिशवीत ठेवून बेंबीजवळच्या पोर्टमधून बाहेर काढले जाते.

जिथे पित्तनलिकेत खडा असल्याची शंका असते, तिथे शस्त्रक्रियेदरम्यान कोलँजिओग्राम किंवा अल्ट्रासाउंड केला जाऊ शकतो, किंवा नलिका शस्त्रक्रियेच्या आधी अथवा नंतर ERCP ने स्वतंत्रपणे मोकळी केली जाते. नळी (ड्रेन) क्वचितच ठेवली जाते — जेव्हा विच्छेदन अवघड गेले असेल किंवा पित्ताशयाला खूप सूज असेल तेव्हाच. शेवटी वायू काढून पोर्टची छिद्रे बंद केली जातात, सहसा त्वचेखाली विरघळणाऱ्या टाक्यांनी, त्यामुळे नंतर टाके काढण्याची गरज पडत नाही.

भूल, कालावधी आणि रुग्णालयातील मुक्काम

प्रत्येक वेळी जनरल भूल.

साधे पित्ताशय असल्यास शस्त्रक्रियेला 30 ते 60 मिनिटे लागतात. सुजलेले किंवा वारंवार झटके आलेले पित्ताशय असेल, जिथे थर एकमेकांना चिकटलेले असतात, तिथे 60 ते 90 मिनिटे किंवा कधी त्याहून अधिक वेळ लागतो — आणि तो अतिरिक्त वेळ ही अडचण नसून योग्य ठिकाणी दिलेला वेळ असतो.

बहुतेक रुग्ण शस्त्रक्रियेच्या दिवशी सकाळी दाखल होतात आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी घरी जातात, म्हणजे सर्वसाधारणपणे एक रात्र मुक्काम. अ‍ॅक्युट कोलेसिस्टायटिस, वयस्कर रुग्ण, किंवा ज्यांना ERCP देखील करावा लागला असेल, त्यांना दोन ते चार दिवस थांबावे लागते. शुद्धीवर आल्यानंतर काही तासांतच तुम्ही घोटघोट पाणी घेऊ लागाल, त्याच संध्याकाळी हलके जेवाल आणि स्वतः चालत स्वच्छतागृहापर्यंत जाल.

बरे होण्याचा प्रवास

पहिला दिवस. पोर्टच्या जागी, विशेषतः बेंबीजवळ, हलकी वेदना. अनेक रुग्णांना उजव्या खांद्यात विचित्र कळ जाणवते — ती वायूमुळे होणारी संदर्भित वेदना आहे, हृदय किंवा फुफ्फुसाची समस्या नव्हे, आणि एक-दोन दिवसांत निघून जाते. पडून राहण्यापेक्षा चालल्याने ती लवकर कमी होते. हलके जेवण, तोंडावाटे वेदनाशामक, आणि सकाळपर्यंत घरी.

पहिला आठवडा. वेदनेपेक्षा थकव्याची तक्रार जास्त असते. दोन-तीन दिवस पट्ट्या कोरड्या ठेवा, नंतर नेहमीप्रमाणे अंघोळ करा. मनाला वाटेल ते खा, पण हलके आणि कमी तेलाचे. काही दिवस शौचास पातळ किंवा थोडे कमी होऊ शकते. बहुतेक लोक चौथ्या दिवसापर्यंत वेदनाशामक बंद करतात.

दुसरा ते चौथा आठवडा. कार्यालयीन काम, गाडी चालवणे आणि घरातील नेहमीचा दिनक्रम परत येतो. चालणे चांगले आणि त्याचा सल्लाही दिला जातो. जड वजन उचलणे आणि पोटाचे व्यायाम टाळा. याच काळात आहारही शांतपणे नेहमीसारखा होतो.

सहा आठवड्यांपर्यंत. व्यायामशाळा, सायकल, शेतातले आणि कारखान्यातले काम — सर्व काही. व्रण तीन-चार लहान खुणांमध्ये बदलतात, ज्या बहुतेक लोक वर्षभरात लक्षातही घेणे बंद करतात.

साधारण आठवडाभराने तुमची तपासणी होईल, आणि पित्ताशयाचा हिस्टोपॅथॉलॉजी अहवाल आल्यावर पुन्हा एकदा.

दुर्बिणीने का, खुल्या शस्त्रक्रियेने का नाही

खुल्या शस्त्रक्रियेचा अर्थ होता उजव्या फासळ्यांखाली 15 सेंटिमीटरचा छेद, पाच ते सात दिवस रुग्णालय, आणि सहा आठवडे कामातून सुट्टी. तुमच्यापैकी अनेकांना वडिलांची किंवा काकांची तशीच शस्त्रक्रिया आठवत असेल.

दुर्बीण शस्त्रक्रिया तोच अवयव अशा छिद्रांतून काढते जी बोटाच्या टोकाने झाकता येतील. पोटाच्या स्नायूंची भिंत कापलीच जात नाही — आणि जुन्या शस्त्रक्रियेतील जवळपास प्रत्येक अडचण त्याच भिंतीशी निगडित होती: वेदना, खोल श्वास न घेता आल्याने छातीचे त्रास, जखमेचा जंतुसंसर्ग, आणि वर्षांनी होणारा हर्निया. रक्तस्राव अत्यल्प होतो. मुक्काम जवळपास आठवडाभरावरून एका रात्रीवर येतो. लोक दीड महिन्याऐवजी सात-दहा दिवसांत कामावर परततात.

एक गोष्ट प्रामाणिकपणे सांगायला हवी. काही थोड्या रुग्णांमध्ये — तीव्र सूज, वर्षानुवर्षांच्या झटक्यांमुळे झालेला जाड चिकटपणा, अस्पष्ट रचना, किंवा न थांबणारा रक्तस्राव — सर्जनने खुल्या शस्त्रक्रियेत बदलणे हाच सर्वात सुरक्षित निर्णय असतो. हा निर्णय तुमच्या पित्तनलिकेच्या सुरक्षेसाठी घेतला जातो, आणि गरज असताना तो घ्यायला कचरणारा सर्जन चुकीचा सर्जन आहे.

धोके आणि गुंतागुंत

पित्ताशयाची शस्त्रक्रिया सुरक्षित आणि नित्याची आहे, पण कोणतीही शस्त्रक्रिया धोकामुक्त नसते, आणि ही यादी तुम्हाला स्पष्टपणे कळायला हवी.

• पित्तनलिकेला इजा — सर्वात गंभीर गुंतागुंत, आणि वर सांगितलेल्या सूक्ष्म काळजीचे कारणही तेच. हे असामान्य आहे, पण अशक्य नाही.
• पित्ताची गळती, सिस्टिक डक्टच्या टोकातून किंवा यकृताच्या पृष्ठभागातून, ज्यासाठी कधी ERCP किंवा ड्रेनची गरज पडते.
• रक्तस्राव, सहसा सिस्टिक धमनीतून किंवा यकृताच्या पृष्ठभागातून.
• पित्तनलिकेत राहून गेलेला खडा, जो नंतर कावीळ किंवा वेदनेच्या रूपात समोर येऊ शकतो आणि ERCP ने काढला जातो.
• जंतुसंसर्ग, पोर्टच्या जागी किंवा पोटात पाणी साचण्याच्या स्वरूपात.
• खुल्या शस्त्रक्रियेत बदल, वर सांगितल्याप्रमाणे.
• आतडे, जठर किंवा रक्तवाहिन्यांना इजा पोर्ट घालताना — दुर्मीळ.
• पोर्टच्या जागी हर्निया, बहुधा बेंबीजवळ, आणि वजन जास्त असल्यास याची शक्यता वाढते.
• शस्त्रक्रियेनंतर पातळ संडास, जो सहसा सौम्य असतो आणि आपोआप थांबतो.
• काही रुग्णांमध्ये पोटाच्या वरच्या भागातील वेदना कायम राहणे, जिथे खरे तर लक्षणांचे कारण खडे नव्हतेच — म्हणूनच शस्त्रक्रियेचा सल्ला देण्यापूर्वी आम्ही नीट तपासणी करतो.
• भुलेशी संबंधित धोके, ज्यांबद्दल भूलतज्ज्ञ तुमच्याशी स्वतंत्रपणे बोलतील.

पर्याय

थांबून निरीक्षण करणे — दुसऱ्या तपासणीत योगायोगाने सापडलेल्या ‘शांत’ खड्यांसाठी हे खरोखर योग्य आहे, फक्त धोक्याच्या खुणा तुम्हाला माहीत असायला हव्यात.

आहारात बदल — तळलेले आणि तेलकट पदार्थ कमी केल्याने काहींमध्ये झटक्यांचे प्रमाण घटते. यामुळे खडे विरघळत नाहीत, आणि खडा नलिकेत सरकण्यापासूनही ते रोखत नाही.

औषधाने खडे विरघळवणे (ursodeoxycholic acid) फक्त लहान, कॅल्शियम नसलेल्या कोलेस्टेरॉलच्या खड्यांवर आणि पित्ताशय कार्यरत असेल तरच उपयोगी पडते; यासाठी अनेक महिने लागतात आणि औषध थांबवल्यावर खडे पुन्हा होण्याचे प्रमाण मोठे आहे. आज याची भूमिका मर्यादित आहे.

केवळ ERCP पित्तनलिकेतील खडे काढते, पण पित्ताशयाला हात लावत नाही — आणि खडे तिथेच तयार होत असतात. हा उपचाराचा एक टप्पा आहे, उपचाराचा पर्याय नव्हे.

खुली शस्त्रक्रिया, वर सांगितलेल्या परिस्थितींमध्ये.

शस्त्रक्रिया तुमच्यासाठी योग्य आहे की नाही हे तुम्ही अजून ठरवत असाल, तर पित्ताशयाच्या खड्यांना नेहमीच शस्त्रक्रिया लागते का हा आमचा लेख या प्रश्नावर सविस्तर बोलतो, आणि जनरल सर्जरी व गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजी विभागाचे पान आमची शस्त्रक्रिया टीम आणखी काय काय सांभाळते ते सांगते.

खर्च किती येतो

शुभम हाय-टेक हॉस्पिटलमध्ये लॅप्रोस्कोपिक कोलेसिस्टेक्टॉमी: ₹44,000 – ₹72,000. हा सर्वसमावेशक आकडा आहे — सर्जनचे शुल्क, ऑपरेशन थिएटर, भूल, सर्वसाधारण मुक्कामाचे खोली भाडे, औषधे आणि नेहमीच्या तपासण्या यांसह.

कृपया लक्षात घ्या: वरील आकडे सर्वसाधारण रुग्णासाठीचे अंदाजित आहेत. प्रत्यक्ष खर्च तुमची परिस्थिती, शस्त्रक्रियेची गुंतागुंत, तुम्ही निवडलेल्या खोलीचा प्रकार, रुग्णालयातील मुक्कामाचा कालावधी आणि उद्भवणाऱ्या कोणत्याही गुंतागुंतीवर अवलंबून असतो. डिलक्स व सुपर डिलक्स खोल्यांचे दर अधिक आहेत. आणीबाणीतील दाखल होणे तसेच रात्री किंवा सुट्टीच्या दिवशीच्या शस्त्रक्रियेसाठी अतिरिक्त शुल्क आकारले जाते. हे दर पूर्वसूचनेशिवाय बदलू शकतात. कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी तुमच्या स्वतःच्या प्रकरणासाठी लेखी अंदाजासाठी कृपया +91-8668954915 वर कॉल करा.

शस्त्रक्रियेची तयारी

• तुमचा सोनोग्राफी अहवाल आणि पूर्वीच्या सर्व तपासण्या सोबत आणा, तसेच आधीच्या झटक्यांचे किंवा दाखल होण्याचे डिस्चार्ज कागदपत्रेही.
• तुमच्या सर्व औषधांची यादी करा. अ‍ॅस्पिरिन, क्लोपिडोग्रेल आणि वॉरफेरिनसारखी रक्त पातळ करणारी औषधे आधीच नियोजनाने हाताळावी लागतात — ती स्वतःहून कधीही बंद करू नका.
• मधुमेह, हृदयविकार, दमा, थायरॉइड आणि पोटाची पूर्वीची कोणतीही शस्त्रक्रिया याबद्दल आम्हाला सांगा.
• दाखल होण्यापूर्वी सहसा रक्ताच्या तपासण्या, लिव्हर फंक्शन टेस्ट, ECG आणि छातीचा एक्स-रे करण्यास सांगितले जाते.
• शस्त्रक्रियेपूर्वी सहा तास काहीही खायचे नाही आणि दोन तास काहीही प्यायचे नाही, जोपर्यंत आम्ही वेगळे सांगत नाही.
• शस्त्रक्रियेच्या सकाळी दागिने, नेल पॉलिश आणि कॉन्टॅक्ट लेन्स काढून ठेवा.
• रात्रीसाठी एक नातेवाईक आणि दुसऱ्या दिवशी घरी नेण्यासाठी कोणीतरी सोबत असावा.
• कामातून साधारण आठवडाभर आणि जड वजन उचलण्यापासून तीन ते चार आठवडे मोकळे ठेवा.
• शस्त्रक्रियेच्या तारखेआधी ताप, तीव्र वेदना किंवा डोळे पिवळे दिसू लागल्यास आम्हाला फोन करा — नेमलेल्या भेटीची वाट पाहू नका.

---

पित्ताशयाच्या खड्यांना आणीबाणी बनण्याची गरज क्वचितच पडते, पण त्यांबाबत निर्णय मात्र घ्यावाच लागतो. झटका एकदा आला असो वा दहा वेळा, तुमचे अहवाल घेऊन शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल, अमरावती येथील शस्त्रक्रिया टीमला भेटा — तुम्हाला शस्त्रक्रिया आताच हवी, नंतर हवी, की मुळीच नको, हे आम्ही प्रामाणिकपणे सांगू. +91-8668954915 वर कॉल करा, इथे संपर्क साधा, किंवा आम्ही करत असलेल्या सर्व प्रक्रिया पाहा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.