डायग्नोस्टिक व ऑपरेटिव्ह हिस्टेरोस्कोपी

वैद्यकीय तपासणी: डॉ. मनन बूब, MBBS (KEM), MS ObGyn (सुवर्णपदक विजेते), DNB — सल्लागार स्त्रीरोगतज्ज्ञ व लॅपरोस्कोपिक सर्जन

हे काय आहे

हिस्टेरोस्कोपी म्हणजे गर्भाशयाच्या आत थेट पाहण्याची पद्धत. एक बारीक दुर्बीण — हिस्टेरोस्कोप — योनिमार्ग व गर्भाशयमुखातून गर्भाशयाच्या पोकळीत नेली जाते, थोडे निर्जंतुक द्रव आत सोडून भिंती हलक्या हाताने अलग केल्या जातात, आणि गर्भाशयाचा आतील भाग मॉनिटरवर मोठा करून, प्रकाशात दिसू लागतो. काहीही कापले जात नाही. शरीरावर कुठेही छेद घेतला जात नाही.

डायग्नोस्टिक हिस्टेरोस्कोपी म्हणजे पाहण्याचा भाग: पॉलिप, पोकळीत वाढलेली गाठ, चिकटपणाची पट्टी, आतील थराचा वेगळा दिसणारा भाग, किंवा पोकळीचे दोन भाग करणारी भिंत ओळखणे. ऑपरेटिव्ह हिस्टेरोस्कोपी म्हणजे जे सापडले त्यावर त्याच बैठकीत, त्याच मार्गाने, दुर्बिणीतील वाहिनीतून जाणाऱ्या बारीक उपकरणांनी उपचार करणे.

पहिल्यांदा समजावताना मी रुग्णांना हेच सांगतो: शंभर वर्षे स्त्रीरोगतज्ज्ञ गर्भाशयाच्या आतील उपचार स्पर्शाच्या भरवशावर करत होते. हिस्टेरोस्कोपीने स्पर्शाची जागा दृष्टीने घेतली. मुद्दा एवढाच आहे, आणि या प्रक्रियेतील जवळपास प्रत्येक चांगली गोष्ट यातूनच येते.

कोणाला गरज असते

• जास्त रक्तस्रावाची पाळी, जिच्यावर औषधांनी फरक पडलेला नाही, किंवा जिचे स्वरूप गेल्या वर्षभरात बदलले आहे.
• दोन पाळ्यांच्या मध्ये किंवा संबंधानंतर होणारा रक्तस्राव.
• रजोनिवृत्तीनंतरचा कोणताही रक्तस्राव — यात पोकळीची तपासणी नेहमीच आवश्यक असते, आणि सहसा आतील थराचा नमुनाही घेतला जातो.
• सोनोग्राफीत पॉलिप किंवा जाड एंडोमेट्रियम दिसणे.
• सबम्युकस फायब्रॉइड — म्हणजे स्नायूंच्या भिंतीत नव्हे तर पोकळीच्या दिशेने वाढणारी गाठ.
• गर्भधारणेत अडचण, विशेषतः IVF सुरू करण्यापूर्वी, जिथे लक्षात न आलेला पॉलिप किंवा चिकटपणा एक महागडे सायकल शांतपणे वाया घालवू शकतो.
• वारंवार होणारा गर्भपात, जिथे गर्भाशयातील सेप्टम किंवा आतील चिकटपणा हे कारण असू शकते.
• कॉपर-टी जिचा धागा सापडत नाही, किंवा जी भिंतीत रुतली आहे.
• गर्भपात किंवा प्रसूतीनंतर राहिलेला अवशेष, जो न पाहता खरवडण्याऐवजी पाहून काढता येतो.
• अशरमन सिंड्रोमची शंका — पोकळीच्या आतील चिकटपणा, जो अनेकदा आधी झालेल्या खरवडणीनंतर तयार होतो आणि पाळी अत्यल्प किंवा बंद करतो.

“सोनोग्राफीत पॉलिप दिसलाच आहे. मग आणखी एक तपासणी कशाला?” सोनोग्राफी सांगते की तिथे काहीतरी आहे. ते नेमके काय आहे, कसे जोडलेले आहे, आणि तुमच्या रक्तस्रावाचे खरे कारण तेच आहे का — हे ती खात्रीने सांगू शकत नाही. आणि सर्वात महत्त्वाचे, सोनोग्राफी त्यावर उपचार करू शकत नाही. प्रत्यक्षात हिस्टेरोस्कोपी ही दुसरी तपासणी नाहीच — ती उपचार आहे, आणि खात्री तिच्या पहिल्या तीस सेकंदांतच होऊन जाते.

ती कशी केली जाते

तुम्ही नेहमीच्या तपासणीच्या स्थितीत झोपता. योनिमार्ग व गर्भाशयमुख स्वच्छ केले जाते.

डायग्नोस्टिक हिस्टेरोस्कोपीसाठी आम्ही अतिशय बारीक दुर्बीण वापरतो, साधारण 2.9 ते 4 मिमीची — बहुतेकांच्या कल्पनेपेक्षा कितीतरी बारीक. अनेकदा गर्भाशयमुख रुंद करावेच लागत नाही; दुर्बीण पाहत पाहत आत नेली जाते आणि द्रवच वाट मोकळी करत जातो. कोमट निर्जंतुक सलाईन आत वाहते, पोकळी उघडून लहान आलूबुखाराएवढ्या त्रिकोणी कक्षाचे रूप घेते, आणि दोन्ही नळ्यांची तोंडे, आतील थर व भिंती दिसू लागतात. यात फक्त काही मिनिटे जातात. आतील थराचा नमुना हवा असेल तर तोही त्याच वेळी घेतला जातो.

ऑपरेटिव्ह हिस्टेरोस्कोपीत गर्भाशयमुख थोडे अधिक रुंद केले जाते, जेणेकरून किंचित जाड उपकरण — रिसेक्टोस्कोप किंवा ऊती काढणारी यंत्रणा — आत जाऊ शकेल. पुढे काय होणार हे आम्हाला काय सापडले यावर अवलंबून असते:

• पॉलिपेक्टॉमी — पॉलिप त्याच्या मुळाशी कापून पूर्ण बाहेर काढला जातो, तुकड्यांत सोडला जात नाही.
• हिस्टेरोस्कोपिक मायोमेक्टॉमी (TCRE / रिसेक्शन) — पोकळीत वाढलेली गाठ थरा-थराने काढून पोकळी पुन्हा गुळगुळीत केली जाते.
• सेप्टल रिसेक्शन — पोकळीचे दोन भाग करणारी भिंत तिच्या पूर्ण लांबीत कापली जाते, जोवर पोकळी एक सामान्य कक्ष होत नाही.
• अॅडहीजिओलिसिस — चिकटपणाच्या पट्ट्या कापून पोकळीचा आकार पूर्ववत केला जातो.
• हरवलेले किंवा रुतलेले गर्भनिरोधक साधन काढणे.

संपूर्ण वेळ द्रवाचा हिशोब ठेवला जातो: किती सलाईन आत गेले, किती बाहेर आले. हे ऐकायला किरकोळ व्यवस्थापन वाटते, पण संपूर्ण शस्त्रक्रियेतील सर्वात महत्त्वाच्या सुरक्षा पावलांपैकी एक आहे.

भूल, कालावधी व रुग्णालयातील मुक्काम

डायग्नोस्टिक हिस्टेरोस्कोपीला 5 ते 15 मिनिटे लागतात. ती जागेपणी, हलक्या गुंगीत, किंवा अल्पकाळाच्या जनरल भूलेखाली करता येते — हा निर्णय आम्ही एकत्र घेतो, तुम्हाला कशात सोयीचे वाटते आणि काही सापडल्यास त्याच वेळी उपचार करण्याची शक्यता आहे का, यावरून.

ऑपरेटिव्ह हिस्टेरोस्कोपी जनरल किंवा स्पायनल भूलेखाली केली जाते आणि तिला 20 ते 45 मिनिटे लागतात; मोठी गाठ किंवा खूप चिकटपणा असलेल्या पोकळीत त्याहून अधिक, आणि कधीकधी एका लांब बैठकीऐवजी दोन छोट्या बैठका ठरवल्या जातात.

दोन्ही स्थितींत बहुतेक स्त्रियांसाठी ही डे-केअर शस्त्रक्रिया आहे: सकाळी भरती, आणि त्याच संध्याकाळी सुट्टी — जेव्हा तुम्ही व्यवस्थित खात, चालत व लघवी करत असाल. गुंतागुंतीचे रिसेक्शन, जास्त रक्तस्राव किंवा दुसरा एखादा आजार असल्यास एक रात्र थांबावे लागू शकते. ना कोणती पट्टी सांभाळायची, ना टाके काढायचे.

न पाहता केल्या जाणाऱ्या D&C ऐवजी हिस्टेरोस्कोपी का

डायलेटेशन व क्युरेटेज पिढ्यानपिढ्या केले जात आहे आणि आजही काही प्रसंगी उपयोगी पडते. पण गर्भाशयाच्या आत काय बिघडले आहे हे शोधण्याची पद्धत म्हणून त्यात एक मूलभूत त्रुटी आहे: ते न पाहता केले जाते.

क्युरेट आतील थर मोठ्या फटकाऱ्यांनी खरवडतो. एखाद्या कोपऱ्यात दडलेला पॉलिप, पोकळीत वाढलेली छोटी गाठ, किंवा आतील थराचा एखादा वेगळा भाग — हे सर्व सुटून जाऊ शकते, आणि अहवाल दिलासा देत सामान्य येतो, तर अडचण होती तिथेच राहते. स्त्रियांना काही बिघडलेले नाही असे सांगितले जाते, आणि रक्तस्राव चालूच राहतो.

हिस्टेरोस्कोपी ही अनिश्चितता संपवते. आम्ही तो भाग पाहतो, पाहतच तो काढतो, आणि शेवटी पोकळी स्वच्छ असल्याची खात्री करतो. काढणे नेमके असते, त्यामुळे निरोगी एंडोमेट्रियमला हात लावला जात नाही — आणि तुम्ही गर्भधारणेची आशा बाळगत असाल तर याला फार महत्त्व आहे. शिवाय वारंवार न पाहता केलेली खरवडणी हेच पोकळीतील चिकटपणाचे सर्वात सामान्य कारण आहे — म्हणजे तीच अडचण, जी दुरुस्त करण्यासाठी अनेकदा हिस्टेरोस्कोपीच बोलावली जाते.

प्रामाणिकपणे दुसरी बाजू: हिस्टेरोस्कोपीसाठी विशिष्ट उपकरणे व प्रशिक्षण लागते, आणि रक्तस्राव प्रचंड असेल तर दृश्य खराब होते — हीच एक स्थिती आहे जिथे तातडीपुरते क्युरेटेज अजूनही योग्य उत्तर असू शकते.

रिकव्हरी

पहिला दिवस. पाळीसारखी पोटात कळ, जी दिवसभरात कमी होत जाते, आणि हलका रक्तस्राव किंवा डाग. साध्या वेदनाशामक गोळ्या पुरेशा असतात. बहुतेक स्त्रिया त्याच संध्याकाळी नेहमीसारखे जेवतात आणि रात्री शांत झोपतात.

पहिला आठवडा. काही दिवस ते आठवडाभर डाग किंवा हलका तपकिरी स्राव अपेक्षित आहे. टॅम्पॉनऐवजी पॅड वापरा, आणि रक्तस्राव थांबेपर्यंत संबंध, पोहणे व योनिमार्ग धुणे टाळा. बहुतेक स्त्रिया एक ते तीन दिवसांत कार्यालयात परततात. फक्त तपासणीसाठीच्या हिस्टेरोस्कोपीनंतर तर अनेक जणी दुसऱ्याच दिवशी कामावर असतात.

दुसरा ते चौथा आठवडा. सर्व काही पूर्ववत — व्यायाम, प्रवास, संबंध, वजन उचलणे. पुढची पाळी थोडी लवकर किंवा उशिरा येऊ शकते, आणि एक-दोन चक्रांपुरती नेहमीपेक्षा कमी किंवा जास्त असू शकते. याचा अर्थ काहीतरी बिघडले असा नाही.

सहा आठवड्यांपर्यंत. सेप्टल रिसेक्शन, मोठ्या गाठीचे रिसेक्शन किंवा अॅडहीजिओलिसिसनंतर आम्ही सहसा याच वेळी एक छोटी तपासणी हिस्टेरोस्कोपी करून खात्री करतो की गर्भधारणेचा प्रयत्न करण्याआधी पोकळी चांगल्या आकारात भरून आली आहे. साध्या पॉलिपेक्टॉमीनंतर पुन्हा पाहण्याची गरज नसते.

ताप, दुर्गंधीयुक्त स्राव, नेहमीच्या पाळीपेक्षा जास्त रक्तस्राव, किंवा कमी होण्याऐवजी वाढणाऱ्या वेदना असल्यास लगेच आम्हाला फोन करा.

धोके व गुंतागुंत

• गर्भाशयाला छिद्र (परफोरेशन) — गर्भाशयाच्या भिंतीत लहान छिद्र पडणे, जे बहुतेकदा आवळलेले गर्भाशयमुख रुंद करताना होते. हे क्वचित घडते; सहसा काम थांबवून ते आपोआप भरू दिले जाते, क्वचित प्रसंगी दुसरे काही दुखावले नाही ना हे पाहण्यासाठी लॅपरोस्कोपी करावी लागते.
• द्रव शरीरात शोषले जाणे — लांबलेल्या रिसेक्शनदरम्यान पोकळी फुगवणारे द्रव रक्तप्रवाहात शोषले जाऊ शकते, म्हणूनच आत जाणाऱ्या व बाहेर येणाऱ्या द्रवाचा हिशोब क्षणोक्षणी ठेवला जातो आणि ठरावीक मर्यादेवर काम थांबवले जाते.
• रक्तस्राव, त्याच वेळी किंवा नंतरच्या दिवसांत.
• गर्भाशयात जंतुसंसर्ग, जो क्वचित होतो आणि प्रतिजैविकांनी बरा होतो.
• गर्भाशयमुखाला इजा किंवा चुकीचा मार्ग तयार होणे, ज्याची शक्यता गर्भाशयमुख आवळलेले असल्यास अधिक असते — जसे रजोनिवृत्तीनंतर किंवा आधी झालेल्या सिझेरियननंतर.
• नंतर पोकळीत चिकटपणा तयार होणे, विशेषतः मोठ्या रिसेक्शननंतर — म्हणूनच आम्ही कधीकधी हार्मोनचे औषध किंवा तात्पुरते साधन वापरून भरून येईपर्यंत भिंती अलग ठेवतो.
• प्रक्रिया पूर्ण न होणे, आवळलेल्या गर्भाशयमुखामुळे, नीट न दिसल्यामुळे, किंवा गाठ इतकी मोठी असल्यामुळे की ती एकाच बैठकीत सुरक्षितपणे काढता येत नाही.
• भूलेशी संबंधित धोके, ज्यांविषयी भूलतज्ज्ञ तुमच्याशी स्वतंत्रपणे बोलतील.

पर्याय

ट्रान्सव्हजायनल सोनोग्राफी ही समजूतदार पहिली तपासणी आहे आणि अनेकदा एवढीच पुरते. तिच्यात गाठी, एंडोमेट्रियमची जाडी व बीजांडकोशातील गाठी दिसतात, पण ती पोकळीकडे बाहेरून पाहते.

सलाईन इन्फ्युजन सोनोग्राफी (SIS) — पोकळीत थोडे द्रव सोडून केलेली सोनोग्राफी — दृश्य बरेच सुधारते आणि प्रश्न फक्त निदानाचा असेल तर हा योग्य पर्याय आहे. पण तिच्याने उपचार तरीही होत नाही.

दवाखान्यातच घेतलेली एंडोमेट्रियल बायोप्सी बारीक सॅम्पलरने पटकन होते आणि अनियमित रक्तस्रावात आतील थराचे मूल्यमापन करण्यासाठी उपयोगी आहे, पण खरवडणीप्रमाणेच तीही न पाहता नमुना घेते.

औषधोपचार पोकळीत काही बिघाड नसलेल्या आणि जास्त रक्तस्राव होणाऱ्या अनेक स्त्रियांमध्ये खरोखर उपयोगी पडतो: ट्रानेक्सामिक अॅसिड, हार्मोनच्या गोळ्या, किंवा हार्मोन सोडणारे गर्भाशयातील साधन. तुमची पोकळी सामान्य असेल, तर कदाचित औषधच पुरेसे ठरेल.

लॅपरोस्कोपिक किंवा खुली मायोमेक्टॉमी ही पोकळीत नव्हे तर स्नायूंच्या भिंतीत बसलेल्या गाठींसाठीची वाट आहे — लॅपरोस्कोपिक मायोमेक्टॉमी या आमच्या पानावर ती शस्त्रक्रिया सविस्तर दिली आहे.

गर्भाशय काढणे (हिस्टेरेक्टॉमी) हे कुटुंब पूर्ण झालेल्या आणि इतर कशानेही न थांबलेल्या जास्त रक्तस्रावाच्या स्त्रीसाठीचे निर्णायक उत्तर राहते. हिस्टेरोस्कोपीसाठी येणाऱ्या बहुतेक स्त्रियांना त्या वाटेला जावेच लागत नाही.

तुम्हाला आधी सोपी, बिनतांत्रिक माहिती हवी असेल, तर नेमक्या त्याच हेतूने आम्ही हिस्टेरोस्कोपीची सोपी माहिती लिहिली आहे, आणि प्रगत लॅपरोस्कोपी व हिस्टेरोस्कोपी या विभागाच्या पानावर आमची टीम दुर्बिणीद्वारे करत असलेल्या कामाचा संपूर्ण आवाका दिला आहे.

खर्च किती येतो

हिस्टेरोस्कोपीचा खर्च प्रत्यक्षात काय केले यावर ठरतो, त्यामुळे आम्ही फक्त पाहतो आहोत की उपचारही करतो आहोत यावर तो अवलंबून असतो:

डायग्नोस्टिक हिस्टेरोस्कोपी: ₹19,000 – ₹31,000 हिस्टेरोस्कोपिक पॉलिपेक्टॉमी: ₹27,000 – ₹46,000 सेप्टल रिसेक्शन: ₹31,000 – ₹52,000 TCRE / हिस्टेरोस्कोपिक मायोमेक्टॉमी: ₹35,000 – ₹58,000

प्रत्येक आकडा सर्वसमावेशक आहे — सर्जनचे शुल्क, ऑपरेशन थिएटर, भूल, सर्वसाधारण मुक्कामाचे खोली भाडे, औषधे व नियमित तपासण्या.

कृपया लक्षात घ्या: वरील आकडे सर्वसाधारण रुग्णासाठीचे अंदाजित आहेत. प्रत्यक्ष खर्च तुमची परिस्थिती, शस्त्रक्रियेची गुंतागुंत, तुम्ही निवडलेल्या खोलीचा प्रकार, रुग्णालयातील मुक्कामाचा कालावधी आणि उद्भवणाऱ्या कोणत्याही गुंतागुंतीवर अवलंबून असतो. डिलक्स व सुपर डिलक्स खोल्यांचे दर अधिक आहेत. आणीबाणीतील दाखल होणे तसेच रात्री किंवा सुट्टीच्या दिवशीच्या शस्त्रक्रियेसाठी अतिरिक्त शुल्क आकारले जाते. हे दर पूर्वसूचनेशिवाय बदलू शकतात. कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी तुमच्या स्वतःच्या प्रकरणासाठी लेखी अंदाजासाठी कृपया +91-8668954915 वर कॉल करा.

शस्त्रक्रियेची तयारी

• आधीचे सर्व सोनोग्राफी अहवाल, आणि जुनी बायोप्सी किंवा शस्त्रक्रियेची चिठ्ठी असल्यास सोबत आणा.
• तुमच्या शेवटच्या पाळीचा पहिला दिवस आम्हाला सांगा. बहुतेक कारणांसाठी आम्ही हिस्टेरोस्कोपी पाळी संपल्यानंतरच्या आठवड्यात ठेवतो, जेव्हा आतील थर पातळ असतो आणि दृश्य सर्वात स्पष्ट असते.
• पाळी व प्रक्रिया यांच्या दरम्यान संबंध टाळा, म्हणजे गर्भधारणेची शक्यता राहणार नाही.
• तुम्ही घेत असलेल्या सर्व औषधांची यादी द्या, रक्त पातळ करणाऱ्या औषधांसह — ती स्वतःच्या मनाने कधीही बंद करू नका.
• मधुमेह, थायरॉइड, हृदय किंवा फुप्फुसांचे आजार, आणि आधी झालेले सिझेरियन किंवा गर्भाशयमुखाची शस्त्रक्रिया आवर्जून सांगा, कारण त्यामुळे गर्भाशयमुख आवळलेले असू शकते.
• भरतीपूर्वी सहसा नियमित रक्ततपासण्या व ECG करायला सांगितले जाते.
• कधीकधी गर्भाशयमुख मऊ करण्यासाठी आदल्या रात्री गोळी दिली जाते. ती सांगितल्याप्रमाणेच घ्या.
• शस्त्रक्रियेपूर्वी सहा तास काहीही खाऊ नका आणि दोन तास काहीही पिऊ नका, वेगळी सूचना दिली नसल्यास.
• सॅनिटरी पॅड सोबत आणा; नंतर थोडा रक्तस्राव होईल.
• कोणीतरी तुमच्यासोबत घरी येऊ द्या, कारण भूल दिलेल्या दिवशी तुम्ही गाडी चालवू नये.
• कामातून दोन-तीन दिवस मोकळे ठेवा — बहुतेक स्त्रियांना यापेक्षा कमी लागतात, पण वेळ असून न वापरणे केव्हाही बरे.

---

तुम्हाला कित्येक महिन्यांपासून जास्त रक्तस्राव होत असेल, किंवा “गर्भाशयात काहीतरी आहे” असे सांगण्यात आले असून पुढे काय करायचे हे स्पष्ट नसेल, तर तुमचे अहवाल घेऊन शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल, अमरावती येथील स्त्रीरोग टीमला भेटा. अनेकदा याचे उत्तर एक छोटी, व्रण न ठेवणारी प्रक्रिया असते — आणि तसे नसेल तर आम्ही तुम्हाला स्पष्टपणे सांगू. +91-8668954915 वर कॉल करा, इथे संपर्क साधा, किंवा आम्ही करत असलेल्या सर्व प्रक्रिया पहा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.