गर्भारपणातील मधुमेह: शुगर टेस्ट खरं तर काय सांगते

यांनी वैद्यकीयदृष्ट्या पुनरावलोकन केले डॉ. दर्शना अजमेरा — MBBS (नायर, मुंबई), MS ObGyn (ऑनर्स), प्रसूतीतज्ज्ञ, स्त्रीरोगतज्ज्ञ आणि गर्भ औषध विशेषज्ञ, शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटर, अमरावती.

सव्वीसावा आठवडा सुरू होता. खाणेपिणे व्यवस्थित, रोज संध्याकाळी फिरणे, कसलीच तक्रार नाही. मग शुगरचा रिपोर्ट ठरलेल्या मर्यादेपेक्षा वर आला आणि त्या माझ्यासमोर मांडीवर हात ठेवून बसल्या आणि विचारू लागल्या की त्यांनी आपल्या बाळाला काही इजा तर केली नाही ना.

केली नव्हती. आणि तुम्हीही तसाच रिपोर्ट पिशवीत घेऊन हे वाचत असाल, तर तुम्हीही केलेली नाही.

गर्भारपणातील मधुमेह हा अशा निदानांपैकी आहे ज्याचे नाव त्याच्या प्रत्यक्ष वागण्यापेक्षा कितीतरी जड वाटते. तो सामान्य आहे, तो गप्प राहतो, आणि गर्भारपणातील मोजक्या अशा गोष्टींपैकी आहे जी साध्या, कोणताही डामडौल नसलेल्या प्रयत्नांना फार सुंदर प्रतिसाद देते. ही चाचणी नेमके काय शोधते आणि ती पॉझिटिव्ह आल्यावर काय बदलते, ते पाहूया.

शरीरात नेमके काय घडते

गर्भारपणाची रचनाच अशी आहे की शुगर बाळाकडे ढकलली जावी. वार (प्लेसेंटा) असे हार्मोन तयार करते जे मुद्दामच तुमच्या पेशींना इन्सुलिनला थोडे कमी प्रतिसाद देणाऱ्या बनवतात, म्हणजे जास्त ग्लुकोज रक्तात फिरत राहून वाढणाऱ्या बाळापर्यंत पोहोचते.

बहुतेक स्त्रियांमध्ये स्वादुपिंड फक्त जादा इन्सुलिन तयार करून ही भरपाई करते. काहींमध्ये ते या वेगाशी जुळवून घेऊ शकत नाही — आणि रक्तातील साखर हवी त्यापेक्षा वर जाते. हाच गर्भारपणातील मधुमेह. तो गोड खाल्ल्याने होत नाही, वजन वाढल्याची ती शिक्षा नाही, आणि तो तुम्ही स्वतः ओढवून घेतलेला नाही. वार निर्माण करणारी मागणी आणि तुमचे शरीर पुरवू शकणारे इन्सुलिन यांच्यातील ती विसंगती आहे.

हा फरक महत्त्वाचा आहे, कारण ज्या स्त्रियांना वाटते की चूक त्यांची आहे त्या रिपोर्ट घरच्यांपासून लपवतात आणि एकट्याच झगडत राहतात. कृपया याच्या उलट करा.

“मला तर काहीच लक्षणे नाहीत. माझी शुगर जास्त कशी असेल?”

हा सर्वात जास्त विचारला जाणारा प्रश्न आहे, आणि नेमक्या याच कारणासाठी आम्ही प्रत्येक गर्भवतीची तपासणी करतो. गर्भारपणातील मधुमेह क्वचितच स्वतःची चाहूल देतो. बहुसंख्य स्त्रियांना तहान लागत नाही, थकवा येत नाही, कसलीही पूर्वसूचना मिळत नाही. लक्षणे दिसू लागेपर्यंत शुगर बराच काळ वाढलेली असते. अगदी ठणठणीत वाटणे हे सामान्य आणि अपेक्षित आहे — पण दुर्दैवाने ते कसलेच आश्वासन नाही.

चाचणी कशी होते

नेहमीची तपासणी म्हणजे ओरल ग्लुकोज टॉलरन्स टेस्ट, जी सहसा 24 ते 28 आठवड्यांदरम्यान केली जाते. जोखमीची कारणे असतील — याआधी मोठे बाळ झाले असेल, घरात मधुमेह असेल, PCOS असेल, मागच्या गर्भारपणात हाच त्रास झाला असेल, किंवा वजन जास्त असेल — तर आम्ही अनेकदा गर्भारपणात आधीही तपासतो आणि नंतर पुन्हा करतो.

त्या दिवशी काय होईल: तुम्हाला मोजलेले ग्लुकोजचे द्रावण प्यायला दिले जाते, आणि नंतर ठराविक अंतराने रक्त घेतले जाते, म्हणजे तुमचे शरीर ते किती कार्यक्षमतेने हाताळते हे पाहता येते. आधी उपाशी राहायचे की नाही हे तुमच्या डॉक्टरांच्या पद्धतीवर अवलंबून असते — त्यामुळे चाचणी ठरवतानाच विचारून घ्या, अंदाज बांधू नका. द्रावण फार गोड असते आणि काही स्त्रियांना काही मिनिटे मळमळल्यासारखे वाटते; शांत बसणे आणि नंतर घोट घोट पाणी पिणे उपयोगी पडते.

रिपोर्ट ठरलेल्या मर्यादांशी ताडून वाचला जातो. वेगवेगळ्या राष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये हे आकडे थोडे वेगळे असतात, म्हणूनच एका रिपोर्टमध्ये बॉर्डरलाइन म्हटलेली गोष्ट दुसऱ्यात पॉझिटिव्ह लिहिलेली दिसू शकते. तुमच्या प्रसूतीतज्ज्ञ तुमच्या गर्भारपणाच्या संदर्भात रिपोर्ट वाचतील — इंटरनेटवरील तक्त्यावरून स्वतःचे निदान करू नका.

“रिपोर्ट पॉझिटिव्ह आहे.” आता प्रत्यक्षात काय बदलते?

तीन गोष्टी, याच क्रमाने.

तुम्ही काय खाता. कमी खाणे नव्हे — वेगळे खाणे, वेगळ्या पद्धतीने विभागून. एका बैठकीत भरपूर कार्बोहायड्रेट खाल्ल्याने येणारे तीव्र चढ थांबवणे हा हेतू आहे. याचा अर्थ सहसा लहान आणि वारंवार जेवण; भात किंवा चपाती एकटी न खाता डाळ, दही, भाजी किंवा पनीरसोबत घेणे; गोड पेये, मिठाई आणि फळांचे रस बंद करणे; आणि रसाऐवजी अख्खे फळ निवडणे. अर्धा तास तुमच्यासोबत बसून योजना करणारी आहारतज्ज्ञ कोणत्याही वेबसाइटवरील यादीपेक्षा जास्त उपयोगाची आहे, कारण योजना तुमच्या घरात प्रत्यक्ष जे शिजते त्यावरच बेतायला हवी.

हालचाल. मुख्य जेवणानंतरची वीस-तीस मिनिटांची चाल जेवणानंतरच्या शुगरवर इतर जवळपास कशाहीपेक्षा जास्त परिणाम करते, आणि सर्वसामान्य गर्भारपणात ती सुरक्षित आहे.

देखरेख. ग्लुकोमीटरने घरीच शुगर तपासायला तुम्हाला शिकवले जाईल — सहसा उपाशीपोटी आणि जेवणानंतर. रीडिंग लिहून ठेवा. हे आकडे म्हणजे प्रगतिपुस्तक नाही आणि वाईट रीडिंग लपवण्यात काही अर्थ नाही; फक्त आहाराने भागते की नाही हे यावरूनच ठरते.

दोन आठवड्यांच्या प्रामाणिक प्रयत्नांनंतरही रीडिंग लक्ष्यापेक्षा वर राहिली, तर आम्ही औषध जोडतो. अनेक स्त्रियांसाठी त्याचा अर्थ इन्सुलिन असतो, जे ऐकायला भीतीदायक वाटते पण तसे नाही — मात्रा कमी असते, सुई अतिशय बारीक असते, इन्सुलिन बाळापर्यंत पोहोचत नाही, आणि प्रसूतीनंतर ते बंद केले जाते.

“माझ्या बाळावर परिणाम होईल का?”

शुगर मर्यादेत राहिली तर बहुतेक बाळे अगदी व्यवस्थित असतात. अडचणी अनियंत्रित शुगरमुळे येतात: बाळ असामान्यरीत्या मोठे होते, त्यामुळे प्रसूती अवघड होते, आणि बाळाचे स्वतःचे इन्सुलिन जास्त तयार होत असल्याने जन्मानंतरच्या पहिल्या काही तासांत त्याची शुगर खाली जाऊ शकते. म्हणूनच आम्ही वाट पाहत बसण्याऐवजी जवळून लक्ष ठेवतो. नियंत्रण हेच खरे संरक्षण.

तुमची प्रसूतीपूर्व काळजी थोडी वेगळी असेल

अधिक वेळा भेटी, तिसऱ्या तिमाहीत बाळाचा आकार आणि गर्भजल पाहण्यासाठी जादा ग्रोथ स्कॅन, आणि रक्तदाबाकडे अधिक बारकाईने लक्ष — हे अपेक्षित आहे. जादा देखरेख कशी चालते हे अधिक स्पष्ट समजून घ्यायचे असेल, तर हाय-रिस्क प्रेग्नन्सीच्या काळजीबद्दलचा आमचा लेख ते सविस्तर सांगतो.

प्रसूतीची वेळ प्रत्येकीसाठी स्वतंत्रपणे ठरवली जाते. नीट नियंत्रणात असलेला गर्भारपणातील मधुमेह हे स्वतःहून लवकर प्रसूती करण्याचे कारण नाही.

“हे सगळे किती काळ करावे लागेल?”

प्रसूतीपर्यंत, आणि नंतर सहसा संपते. अडचणीचे मूळ वार आहे, त्यामुळे ती बाहेर पडताच काही दिवसांतच शुगर सामान्य होते. इन्सुलिन बंद केले जाते आणि बहुतेक स्त्रिया फार लवकर पुन्हा नेहमीसारखे जेवू लागतात.

बाळंतपणानंतर

प्रत्येक आईला मी दोन गोष्टी लक्षात ठेवायला सांगते. पहिली, प्रसूतीनंतर साधारण सहा ते बारा आठवड्यांनी ग्लुकोज टेस्ट पुन्हा करून शुगर सामान्य झाल्याची खात्री करा. दुसरी, त्यानंतर दर एक-दोन वर्षांनी तपासत राहा — गर्भारपणातील मधुमेह हा टाइप 2 मधुमेहाकडील कलाचा पहिला संकेत असतो, आणि हे माहीत असणे तुम्हाला कित्येक दशकांची आघाडी देते. स्तनपान, सक्रिय राहणे आणि वजन स्थिर ठेवणे — तिन्ही तो धोका खरोखर कमी करतात.

तुमचा रिपोर्ट पॉझिटिव्ह आला असेल, किंवा चाचणीची वेळ आली असून ती करण्याआधी तुम्हाला ती नीट समजून घ्यायची असेल, तर अमरावतीच्या शुभम हाय-टेक हॉस्पिटलमधील प्रसूती टीम घाबरवल्याशिवाय तुम्हाला सगळे समजावून सांगेल. +91-8668954915 वर कॉल करा किंवा आमच्याशी संपर्क साधा, आणि आमच्या प्रसूती आणि स्त्रीरोग सेवांबद्दल अधिक वाचा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.