अपेंडिसायटिस: दुर्लक्ष कधीच करू नये अशी लक्षणे

यांनी वैद्यकीयदृष्ट्या पुनरावलोकन केले डॉ मुरलीधर बूब — MS, FAIS, DLS, FMAS, लॅप्रोस्कोपिक सर्जन आणि सर्जिकल गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट, शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटर, अमरावती.

जवळपास दर आठवड्याला कोणीतरी आमच्या इमर्जन्सीमध्ये असे येते, ज्याने दोन दिवस अँटासिड आणि घरगुती उपायांमध्ये घालवलेले असतात — पोट बिघडले असावे असे गृहीत धरून. कधी ते बरोबर असतात आणि खरोखर पोटच बिघडलेले असते. कधी तो अपेंडिक्स असतो, जो या सगळ्या वेळात गुपचूप बिघडत गेलेला असतो.

अपेंडिसायटिस ही मी पाहतो त्यातील सर्वात सामान्य शस्त्रक्रियेची इमर्जन्सी आहे, आणि सर्वात जास्त टाळली जाणारीही. मला खटकते ते हे की सोपी शस्त्रक्रिया आणि गुंतागुंतीची शस्त्रक्रिया यातील फरक बऱ्याचदा फक्त काही तासांचा असतो. तर मी काय पाहतो आणि कोणत्या गोष्टींनंतर वाट पाहणे थांबवायला हवे, ते सांगतो.

छोटासा अवयव, मोठा त्रास

अपेंडिक्स ही मोठ्या आतड्याच्या सुरुवातीला जोडलेली, बोटासारखी अरुंद नळी आहे. ती पोटाच्या उजव्या बाजूला खालच्या भागात असते. एकदा काढल्यानंतर तिची उणीव कोणालाही जाणवत नाही.

तिचे तोंड बंद झाले की त्रास सुरू होतो — कडक मलामुळे, एखाद्या संसर्गानंतर सुजलेल्या लसिकाग्रंथींमुळे, कधी दुसऱ्या कशामुळे. अडथळ्याच्या मागे जिवाणू वाढतात, भिंत सुजते, रक्तपुरवठा कमी होतो, आणि काहीच केले नाही तर अपेंडिक्स फुटून संसर्ग संपूर्ण पोटात पसरू शकतो. हीच ती वेळ आहे जी टाळण्यासाठी आम्ही सतत धावत असतो.

सर्जनला संशय येतो असा क्रम

पुस्तकांत एक क्रम दिलेला आहे, आणि प्रत्यक्षात तो इतक्या वेळा खरा ठरतो की तो माहीत असणे उपयोगाचे आहे:

1. बेंबीभोवती अस्पष्ट दुखणे — मंद, नेमके बोट ठेवता येणार नाही असे, सहज अपचन वाटावे असे.
2. भूक पूर्णपणे मरणे — हे लक्षण शांतपणे येते पण खूप काही सांगते. रुग्णाने आवडता पदार्थ नाकारला असे सांगितले, की मी ते गांभीर्याने घेतो.
3. मळमळ, कधी उलटी — सहसा दुखणे सुरू झाल्यानंतर, आधी नाही.
4. दुखणे सरकते — पुढच्या काही तासांत ते उजवीकडे खाली जाते, तीक्ष्ण होते आणि आता तुम्ही त्यावर एक बोट ठेवू शकता.
5. सौम्य ताप — सहसा ९९ ते १००°F च्या आसपास, भडकलेला ताप नाही.

हालचालीने सगळे वाढते. रुग्णालयात येताना स्पीड ब्रेकर ओलांडणे असह्य होते, हे प्रसिद्धच आहे. खोकल्याने दुखते. उजवा गुडघा दुमडून शांत पडून राहिल्यास बरे वाटते.

“डॉक्टर, हे फक्त गॅसेस किंवा अ‍ॅसिडिटी असू शकत नाही का?”

असू शकते, आणि बऱ्याचदा असतेही. मी रुग्णांना व्यावहारिक फरक असा समजावतो. गॅसेसचे दुखणे फिरते, वारा सरल्यावर बदलते आणि थोड्या थोड्या वेळाने आराम देते. अपेंडिसायटिसचे दुखणे एका जागी बसते आणि तिथेच राहते, आणि सहा ते बारा तासांत कमी होण्याऐवजी सतत वाढत जाते. तुमच्या दुखण्याने पोटाचा एक कोपरा धरला असेल आणि तिथेच मुक्काम ठोकला असेल, तर ते गॅसेस नाहीत.

छोटीशी स्वतःची तपासणी

यांची प्रामाणिक उत्तरे द्या. दोन किंवा जास्त उत्तरे होय असतील, तर उद्या नाही — आजच तपासून घ्या:

• दुखणे पोटाच्या मधून सरकून उजवीकडे खाली गेले आहे का?
• चालताना, खोकताना किंवा रस्त्यातील खड्डा ओलांडताना ते वाढते का?
• भूक पूर्णपणे गेली आहे का?
• दुखण्यासोबत सौम्य तापही आहे का?
• ती जागा दाबल्यावर, आणि विशेषतः दाबून सोडल्यावर, तीव्र वेदना होते का?
• दुखणे सहा तासांहून अधिक काळ सतत वाढत आहे का?

या खुणा दिसल्यास सकाळची वाट पाहू नका

• दुखणे अचानक खूप वाढणे, किंवा संपूर्ण पोटात पसरणे
• पोट कडक, फळीसारखे ताठ होणे
• थंडी वाजून तीव्र ताप
• वारंवार उलट्या, किंवा शौच आणि वारा अजिबात न सरणे
• चक्कर येणे, हृदयाचे ठोके वाढणे, थंड घाम
• गर्भवती स्त्री, लहान मूल किंवा वृद्ध व्यक्तीच्या पोटातील कोणतेही तीव्र दुखणे

दुखण्याचे हे अचानक पसरणे — ज्याच्या आधी कधीकधी थोड्या वेळासाठी फसवा आरामही मिळतो — याचा अर्थ अपेंडिक्स फुटला असू शकतो. कृपया ती संध्याकाळ आणखी एक घरगुती उपाय करून पाहण्यात घालवू नका.

“फक्त अँटिबायोटिक्स देऊन शस्त्रक्रिया टाळता येणार नाही का?”

सुरुवातीच्या, गुंतागुंत नसलेल्या निवडक रुग्णांमध्ये फक्त अँटिबायोटिक्सने त्रास शांत होऊ शकतो. मात्र अशा बऱ्याच रुग्णांना काही काळाने पुन्हा त्रास होतो, आणि अपेंडिक्स आधीच गुंतागुंतीचा झाला असेल तर उशीर धोकादायक ठरतो. या प्रश्नाचे माझे उत्तर नेहमी एकच असते: हा निर्णय तपासणी आणि सोनोग्राफीनंतर घ्यायचा असतो, मध्यरात्री अंथरुणावर पडून नाही.

काही रुग्णांमध्ये निदान अवघड का होते

लहान मुलांना दुखणे नेमके कुठे आहे हे सांगता येत नाही; ती फक्त चिडचिड करतात आणि खाणे सोडतात. गर्भारपणात वाढणारे गर्भाशय अपेंडिक्सला वर ढकलते, त्यामुळे दुखणे अपेक्षेपेक्षा वरच्या भागात जाणवते आणि त्याचे खापर गर्भारपणावरच फोडले जाते. वृद्धांमध्ये अपेंडिक्सला खूप सूज असूनही ताप आश्चर्यकारकरीत्या कमी आणि दुखणे सौम्य असू शकते, आणि दीर्घकाळ मधुमेह असलेल्यांना जितके जाणवायला हवे तितके जाणवत नाही. या सगळ्यांमध्ये मी तपासणी करण्यात अजिबात वेळ घालवत नाही.

रुग्णालयात आल्यावर काय होते

आधी तपासणी होते — दुखणे नेमके कुठे आहे, पोट किती ताठ होते, काही ठराविक पद्धतीने दाबून पाहणे. रक्ताच्या तपासण्या संसर्गाच्या खुणा शोधतात. पहिली तपासणी सहसा सोनोग्राफी असते, आणि चित्र स्पष्ट नसेल तर CT scan जोडला जातो. स्त्रियांमध्ये आम्ही बीजांडकोश आणि इतर स्त्रीरोगविषयक कारणेही वेगळी करतो, कारण ती अगदी अशीच दिसू शकतात.

अपेंडिसायटिस निघाला, तर उपचार म्हणजे अपेंडिक्स काढून टाकणे. बहुतेक वेळा हे laparoscopy ने केले जाते — तीन छोटे छेद, एक कॅमेरा, आणि सहसा एक-दोन दिवसांत घरी, खुल्या शस्त्रक्रियेपेक्षा कितीतरी कमी वेदनांसह. याविषयी अधिक वाचण्यासाठी आमचे प्रोसिजर पेज पाहा.

“मी किती दिवसांत कामावर परत जाऊ शकेन?”

गुंतागुंत नसलेल्या दुर्बिणीच्या शस्त्रक्रियेनंतर बहुतेक लोक त्याच संध्याकाळी चालू लागतात, एक-दोन दिवसांत घरी जातात आणि साधारण आठवडाभरात ऑफिसचे काम सुरू करतात. जड वजन उचलणे तीन ते चार आठवडे थांबवावे. अपेंडिक्स आधीच फुटलेला असेल तर बरे व्हायला जास्त वेळ आणि जास्त कष्ट लागतात — आणि लवकर येण्यासाठी हेच सर्वात भक्कम कारण आहे.

उजव्या बाजूचे दुखणे अंगावर काढू नका

पोटदुखीसाठी रुग्णालयात येऊन कोणालाही मूर्ख ठरायचे नसते. तीस वर्षांच्या प्रॅक्टिसमध्ये ज्याचे दुखणे शेवटी किरकोळ निघाले, अशा रुग्णाचा मला कधीही राग आलेला नाही. मात्र वाट पाहत बसलेले रुग्ण मी दुर्दैवाने खूप पाहिले आहेत.

तुम्हाला किंवा तुमच्या कुटुंबातील कोणाला पोटाच्या उजव्या खालच्या भागात कमी न होणारे दुखणे असेल, तर शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल, अमरावती येथील आमची शस्त्रक्रिया टीम चोवीस तास आपत्कालीन तपासणी आणि दुर्बिणीच्या शस्त्रक्रियेसाठी उपलब्ध आहे. +91-8668954915 वर कॉल करा किंवा आमच्या संपर्क पानावरून आमच्याशी संपर्क साधा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.